Kostelijk lesje over bange mensen (Gerectificeerd)

Hun gezichten zijn ontsierd door pleisters, hun wangen zijn met watten volgestopt. De kermisklanten in Kasimir en Karoline zien er gehavend uit, al dragen zij hun beste kleren. In hun Dirndls en Lederhosen lijken zij op Beierse karikaturen – en op de potsierlijk verlelijkte wezens van tekenaar George Grosz.

Maar regisseur Arie de Mol van het gezelschap Els inc. blijft niet in satirisch cynisme steken. Hij grijpt het toneelstuk van Grosz' tijdgenoot Ödön von Horváth (1901-1938) aan om meer te tonen dan slechts de laagheid en de boosaardigheid van de mensen. Hun angst en verwarring zijn voor De Mol minstens even belangrijk en hij verbindt de jaren dertig in Duitsland met het nerveuze Nederland van nu.

Oorlogsdreiging, recessie en bestaansonzekerheid drukken in zijn voorstelling de stemming. Hersendood massa-amusement moet verlichting bieden. De oktoberkermis in München verandert bij Els inc. in een parabel van onze sletterige maatschappij, waar elk pretje geld kost en iedere depressie wordt weggespoeld met drank en lawaai. En met onechte praatjes.

De nieuwe vertaling die De Mol samen met Mart-Jan Zegers van Horváths drama maakte, wemelt van de hoogdravende clichés. Meer nog dan in het Duitse origineel drukt men zich uit in opgeblazen frases, afgeluisterd van de leiders van het land en verbasterd tot scheve schrijftaal waar niemand vat op heeft. En het ergste is de woordenbrij van juffrouw Karoline.

Sinds zij weet dat haar verloofde Kasimir is ontslagen neemt haar belangstelling voor hem razendsnel af. Ze papt aan met heren die meer beloven: eerst met een coupeur en dan zelfs met zijn baas, want alle rangen en standen weten de kermis te vinden. Plechtige gezegden maskeren, naar zij hoopt, haar schaamteloos opportunisme en Kasimir antwoordt in zinnen vol sentimenteel zelfbeklag. Kasimir en Karoline vormen een weerzinwekkend stel (overtuigend gespeeld door Yonina Spijker en Martijn van der Veen) dat toch medelijden oproept omdat beiden zo diep in de misère zitten. Hun intellectuele capaciteiten daaraan iets veranderen zijn helaas beperkt. En dat zij geluk met geld en hogeropkomen verwarren, hebben ze ook maar geleerd.

Zoals elke zedenschets is ook deze in hoge mate moralistisch. Els inc. leert ons een lesje over vals bewustzijn en vals vermaak - en vermaakt ons intussen kostelijk. Het Schiedamse stadsgezelschap schakelde locale amateurs in voor de groepstableaus, die daardoor lang blijven hangen. In slow motion heft het volk zijn bierpul en zingt daarbij een potpourri van populaire Duitse liedjes, quasi-saamhorig en niet om aan te horen. Op het ritme van Ruud van der Pluijms naïef melancholieke muziek spreken de acteurs met consequent lijzige stemmen, vervormd door door de gewatteerde monden. Hun poppenkastachtige spel wordt versterkt door een toneel in het toneeltje dat kermisattracties toont. De lilliputters en vrouwen-met-baarden weerspiegelen de deformaties van alle anderen. Hoe zielig, en hoe afschuwelijk mooi.

Voorstelling: Kasimir en Karoline van Ödön von Horváth door Els inc. Vertaling: Arie de Mol en Mart-Jan Zegers. Regie: Arie de Mol. Gezien: 27/1 Fortis Theater aan de Schie, Schiedam. Tournee t/m 2/4. Inl: 010-4731543 of www.elsinc.nl.

Rectificatie

Foto Kasimir en Karoline

De foto bij het artikel Kostelijk lesje over bange mensen (31 januari, pagina 9), over het toneelstuk Kasimir en Karoline, is gemaakt door Ben van Duin.