Aan tafel!

Minister Zalm had ongelijk toen hij vorig jaar zei dat woensdag niet langer gehaktdag is. Ellen de Bruin en Paul Steenhuis over een grote landelijke eetgewoonte-enquête

Van het hoogculinair front in Nederland kwam deze week goed nieuws: ons land kreeg er zes Michelin-sterren bij, zodat we nu twee restaurants met drie sterren hebben, zeven met twee en 64 met één ster. ,,Nederland handhaaft de opgaande lijn'', schreef de culinair journalist van deze krant, Joep Habets, afgelopen dinsdag.

Ondertussen handhaven thuis de aardappel en de gehaktbal hun populariteit. En het blijkt dat 93 procent van de Nederlanders zelf kookt – kant-en-klaarmaaltijden, eat your heart out.

We weten dit omdat het onderzoeksbureau MarketResponse, in opdracht van Unilever, op 12 januari rond etenstijd heeft aangebeld bij 20.000 huishoudens, in 38 gemeentes van ons land. Wat stond er die avond op tafel? En wie had het bereid? Een kwart van de huishoudens stuurde de ingevulde vragenlijst terug. En nu blijken veel clichés over de Nederlandse culinaire thuiskook- en eetcultuur waar te zijn. Dat Nederlanders aardappeleters zijn bijvoorbeeld, aardappels met groente en vlees. Dat dat vlees op woensdag gehakt is. Dat een overgrote meerderheid nog steeds speciaal met het hele gezin om tafel de avondmaaltijd nuttigt. Dat de bourgondische Limburgers graag koken en veel geld uitgeven aan eten. Dat we wel willen experimenteren met nieuwe, bijzondere maaltijden, maar het nauwelijks doen. En dat het nog altijd voornamelijk de vrouw is die kookt in Nederland – en die zelfs als ze niet kookt, nog vaak bepaalt wat er gegeten wordt.

KOKEN = MACHT

Ouderwets? Misschien. Maar niet verwonderlijk, als we kijken naar wat voedselhistoricus Jozien Jobse-Van Putten schrijft in haar boek Eenvoudig maar voedzaam. Cultuurgeschiedenis van de dagelijkse maaltijd in Nederland (Sun, 1995). Eten is niet zomaar eten, zegt ze. Eten heeft vier functies. Eten is een sociaal gebeuren, waarbij de gezinsleden van elkaars wel en wee op de hoogte worden gebracht en waarbij normen en waarden worden doorgegeven. Eten is macht, meestal macht die de vrouw met extra lekker of extra vies eten over haar man en kinderen uitoefent – de liefde van de man gaat door de maag, bijvoorbeeld. Soms oefenen de gezinsleden ook macht uit over de vrouw des huizes, door haar maaltijd af te keuren, maar daar hebben moeders dan weer de appelmoes voor uitgevonden.

Eten is ook identiteit, aldus Jobse-Van Putten: stamppot met een kuiltje jus maakt dat we ons prettig Hollands voelen – wat moeten we anders, als het Nederlands elftal niet speelt. En de aardappel mag dan oorspronkelijk uit Amerika komen, vanaf de 18de eeuw, toen graan (voor brood en pap) te duur werd, is hij echt ons volksvoedsel.

En woensdag gehaktdag? Ook een oude Hollandse gewoonte. Op de politieke gehaktdag, `verantwoordingsdag' (de tweede woensdag in mei), legde minister Zalm (Financiën) vorig jaar nog eens uit hoe het zat: in de 19de eeuw werd er op maandag geslacht, op dinsdag begon het uitsnijden van het vlees en op woensdag werden de restjes vlees verwerkt tot gehakt. Dat was die dag goedkoop, vandaar `woensdag gehaktdag'. Nu is die uitdrukking achterhaald, zegt Zalm, gehakt is op woensdag niet goedkoop meer. Maar het Unilever-onderzoek geeft hem ongelijk: Nederlanders eten op woensdag nog steeds veel gehakt. Want eten is ook genieten – dat is de vierde functie – maar daar zijn we in Nederland niet zo goed in.

    • Ellen de Bruin
    • Paul Steenhuis