Ruimte voor het mirakel

Toneelgroep Amsterdam speelt het echtscheidingsdrama `Scènes uit een huwelijk'. Regisseur Ivo van Hove houdt van hevige fysieke botsingen: ,,Allez zoetken, ge moet hem aan een been voorttrekken.''

och ben je lief, al doe je niks anders dan schelden en ruziemaken'', zegt Johan. Een teder moment. Johan en Marianne hebben net woorden gehad over hun seksleven (,,Ik doe echt wat ik kan''). Ze zijn er niet uitgekomen. In plaats daarvan hebben ze de ruzie gedempt met sorry's, kussen en snacks. Nu zitten ze stil naast elkaar op een tafel, met een flesje Belgisch bier.

Maar dit tedere moment wordt wreed verstoord door een enorme ruzie-explosie in de kamer ernaast. Daar heeft een andere Johan net aan een andere Marianne verteld dat hij bij haar weggaat. ,,Hoe moet ik je uitleggen dat het doodsaai is om met je te vrijen'', schreeuwt hij dwars door de wand heen. ,,Dat ik zin heb om je te slaan als je aan het ontbijt netjes je eitje zit te pellen.''

Toneelgroep Amsterdam brengt de toneelversie van Scènes uit een huwelijk, de klassieke echtscheidingsfilm uit 1972 van Ingmar Bergman, over het huwelijk van universitair docent Johan, de man die niet volwassen wil worden, en scheidingsadvocate Marianne, de passive agressive vrouw die zelfs in haar seksleven perfectie eist. Dramaschrijver Karst Woudstra heeft een nieuwe vertaling gemaakt. De voorstelling gaat dinsdag in première tijdens het minifestival Tamtam in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Daar is ook een door scholieren gemaakte bewerking te zien: Vadertje en moedertje spelen.

Regisseur Ivo van Hove experimenteert voor zijn versie hevig met de vertelvorm. Hij heeft voor de rollen van Johan en Marianne drie verschillende koppels gecast, die de eerste drie scènes simultaan spelen. Karina Smulders en Alwin Pulinckx spelen de gelukkige begintijd, Hadewych Minis en Roeland Fernhout spelen de tijd van de opgroeiende kinderen, wanneer de eerste scheurtjes in het huwelijk zichtbaar worden. Renée Fokker en Hugo Koolschijn spelen het moment dat Johan onverwachts weggaat. De drie koppels hebben op het toneel ieder hun eigen `huisje'. De ruimtes zijn slechts van elkaar gescheiden door geluidswerend doek, Schallschutze, die doorgaans in de opera worden gebruikt. Het publiek wordt in drie groepen verdeeld en verhuist tijdens de voorstelling van huisje naar huisje. Tweederde van het publiek ziet de drie scènes in niet-chronologische volgorde.

Zaterdagochtend, in het Brusselse Kaaitheater waar de groep repeteert, spelen de drie echtparen voor het eerst tegelijkertijd. Dan blijkt meteen het nadeel van deze aanpak: het geschreeuw van de ruzies schallt moeiteloos over de schutze heen, waardoor het lijkt alsof de koppels in een goedkoop hotelletje met gipsplaatwanden zitten. In plaats van een scheidingsdrama dreigt het een klucht over burengerucht te worden.

Geschrokken

De acteurs zijn geschrokken, zo blijkt tussen de middag, als de groep bijeenkomt in de kantine. De overgang van de beschermde repetitieruimte naar het decor in de grote zaal is voor acteurs altijd even schrikken. Dat geldt nu in extreme mate. Ze hebben de scènes zo realistisch en ingetogen mogelijk ingestudeerd. Nu gaat al het stille drama het raam uit door het geschreeuw van de buren.

Decorontwerper Jan Versweyveld noemt praktische oplossingen: tapijt en doeken boven de huisjes om het geluid te dempen. En de acteurs moeten meer in de richting van de toeschouwers spreken, vindt hij, tragisch wegkijken is funest. Van Hove wil het gebrek ombuigen tot een kwaliteit: ,,Het is simultaantheater, daar moet je juist mee spelen. Als het geschreeuw van de andere spelers te erg wordt, onderbreek je gewoon even het spel en gaat zitten luisteren: `Wat hebben de buren weer een verschrikkelijke ruzie vandaag. Dat gaat niet goed gaan.' Wat je hoort, zijn de echo's uit het verleden en de toekomst van Johan en Marianne. Als je daar met het publiek even aandacht aan besteedt, gaat de wederzijdse bevlekking werken.''

Ingmar Bergman (1918) schreef Scènes uit een huwelijk aanvankelijk als zesdelige tv-serie, die alleen in Zweden te zien was. Daarna bewerkte hij de serie tot een film van drie uur voor de internationale markt. Hierna volgde de toneelbewerking die Van Hove nu gebruikt, hoewel hij ook teruggrijpt naar de tv-serie. Bergman had precies de tijdgeest gevangen in de film: carrière maken, zelfontplooiïng, breuk met de traditionele verhoudingen, eindeloos durende praatsessies, relatietherapieën. De legende wil dat de straten in Stockholm verlaten waren als de serie op tv was. In de wachtkamers van de echtscheidingsadvocaten was het de volgende ochtend juist een drukte van belang. De legende wil ook dat het Zweedse scheidingspercentage significant steeg. En dat terwijl de film niet bepaald een reclame voor scheiden is. Wel laat Bergman zoveel hoeken van het huwelijk zien dat iedere getrouwde toeschouwer er wel zenuwachtig van moet worden. In 2003 maakte Bergman de vervolgfilm Saraband. Liv Ulman (61) en Erland Josephson (78) spelen hierin nogmaals Marianne en Johan, die elkaar 32 jaar na de scheiding treffen. De VPRO heeft de film aangekocht, maar hij ligt voorlopig nog op de plank.

Van Hove was in de jaren zeventig vurig fan van Bergman; ook van Herman van Veen trouwens, van wie hij vroege liedjes draait in de voorstelling. Scènes past in een serie voorstellingen over het huwelijk van Toneelgroep Amsterdam. Vorig jaar maakte Van Hove Ayckbournes Kruistochten, later volgen Shakespeares Het temmen van de feeks en het nieuwe stuk A Perfect Wedding van Charles Mee. In een interview uitte collega Johan Simons vorig jaar kritiek op de huwelijksreeks van Toneelgroep Amsterdam. Hij vond dat Van Hove zich escapistisch opstelde in een tijd die om politiek toneel vroeg: ,,Verdorie jongens, je kunt als belangrijkste gezelschap van het land niet om de politieke situatie heen. Juist zo'n groep zou een discussieprogramma over de islam moeten opzetten, om maar iets te noemen.''

Van Hove is het daar niet mee eens: ,,De wereld staat in brand en zit midden in een enorme metamorfose die we nog niet kunnen overzien. Daar kun je een journalistieke analyse op loslaten, die je een week later voor een andere verwisselt. Toneel is niet geschikt om direct commentaar te leveren. Ik geloof in politiek theater, in de ruime zin. `Hoe kunnen we samen leven?' is de kernvraag van mijn werk. Dus besloot ik terug te keren naar de kleinste vorm van een samenleving: die van twee mensen die contractueel afspreken om voortaan samen te leven. Dan heb je meteen de wortels van alles wat in de grote samenleving fout of goed kan gaan.''

Verkleden

Na het middageten keren de spelers terug naar het podium. Hadewych Minis en Karina Smulders zijn even wezen winkelen. Minis heeft torenhoge schoenen gekocht. Van Hove heeft voor deze voorstelling bedacht dat alle spelers de kleding dragen die ze toevallig die dag aanhebben. Maar de drang om zich te verkleden is te groot voor sommigen. Minis draagt bij aankomst een lage spijkerbroek en een flodderig overhemd. Als Marianne heeft ze ineens een nette rok aan, een groen lamswollen vest en lange bruine laarzen. Gekocht van het kleedgeld dat ze van het gezelschap kreeg.

Streeft Van Hove naar realisme, naar het zoveel mogelijk samenvallen van spelers en rollen? ,,Nee, het gaat mij om de intimiteit. Ik wil de nabijheid van de kleine zaal overbrengen naar de schouwburg. Het publiek zit boven op de spelers, het moet voelen of je naar je buren zit te kijken. De kleding moet er alledaags uitzien. Het decor is een gestript huishouden, leeg, zonder opsmuk. Het moet er niet als design uitzien.'' Over de neiging van de acteurs om toch mooie nieuwe kleding te kopen, glimlacht Van Hove: ,,Ze denken dat ze van alles wel en niet mogen, en dat ze stiekem de kleedregels overtreden. Maar als ze aan mij vragen: mag ik dit aan, zeg ik altijd ja. Het gaat erom dat zij het uitkiezen. Ik heb maar één ding echt verboden: dat ze hun kleding op elkaar gaan afstemmen, want dan wordt het weer een concept.''

Na de pauze wordt Scène 4 gerepeteerd. Na een lange periode van afwezigheid komt Johan weer eens langs bij Marianne. Die is tot enige inzichten gekomen. Ze is sterker en zelfstandiger uit het dal gekropen. Johan geniet nog wel van zijn vrijheid, maar worstelt ook met de existentiële eenzaamheid. Ze gaan toch weer met elkaar naar bed, en Johan vlucht weer weg, waardoor een wezenlijke verandering uitblijft. De drie acteurskoppels zijn nu samengevoegd, de vrouwen links, de mannen rechts. Als Kwik, Kwek en Kwak wisselen ze de zinnen af. Doordat de mannen en de vrouwen als een blok tegenover elkaar staan, krijgt de scène het aanzien van de oorlog tussen de seksen.

Scène 5 is de werkelijke oorlog. Marianne komt langs in Johans kantoor om de scheidingspapieren te tekenen. Het loopt uit op een schreeuwpartij en een smerig gevecht, waarbij Marianne op de grond belandt en Johan haar langdurig schopt. Ondanks de explosie van haat bevat de scène ook een onderstroom van hoop: het huwelijk ging kapot doordat de twee niet kunnen ruziemaken. Dat doen ze nu wel, voor het eerst. Een doorbraak, zou de psychiater zeggen.

Blauwe plekken

Tot vreugde van de acteurs, en stil verdriet van de verslaggever, wordt het vechten vandaag overgeslagen. Hadewych Minis toont haar blauwe plekken van de vorige repetities. Van Hove is berucht onder acteurs wegens zijn blauwe-plekkentheater. Hij houdt van hevige fysieke botsingen, het liefst zo `echt' mogelijk, dus niet in zachte banen geleid door bewegingstechniek. Minis na afloop: ,,Ivo raakt er zelf ook altijd verhit van. Terwijl Roeland en ik op de grond lagen, ging hij ernaast staan en riep: ,,Allez zoetken, ge moet hem aan een been voorttrekken.''

Verbaal geweld is er genoeg. Kriskras lopen de drie stellen over het grote toneel te schreeuwen, wat de verstaanbaarheid niet ten goede komt. De emotie komt over, maar de tekst gaat deels verloren. Van Hove wil dit nog oplossen met zendmicrofoons. En door de koppels bij nader inzien een eigen plaats op het podium te geven. De negatieve sfeer van de toneelruzie slaat enigszins over op de spelers. Van Hove doet kattig tegen zijn assistenten omdat deze niet goed de ingewikkelde mise-en-scène hebben genoteerd. Een dag eerder kreeg Koppel 2 echte ruzie. Vandaag is het de beurt aan Koppel 3. Renée Fokker wil dat Hugo Koolschijn niet steeds wegkijkt: kijk me aan als ik tegen je schreeuw. Na enig aandringen en een geprikkelde reactie, zegt Fokker: ,,Dat soort dingen mag ik toch wel tegen je zeggen?''

Koolschijn afgemeten: ,,Van die gelegenheid heb je nu ruimschoots gebruikgemaakt, schat.''

In Scène 6 treedt een weldadige rust in. De jongeren zijn uitgespeeld. Koolschijn en Fokker hebben het lege podium voor zichzelf. We maken een sprong in de tijd. Johan en Marianne, sadder and wiser en allebei hertrouwd, zijn incidentele minnaars geworden. In deze vorm kan hun liefde voorzichtig weer tot bloei komen. Johan: ,,Zo, hier, midden in de nacht in een donker huis ergens op de wereld zit ik met jou in mijn armen. En ik in de jouwe.'' Een jeudige Herman van Veen zingt de Nederlandse tekst van de song Windmills of your Mind. Koolschijn danst rond en zingt mee.

Happy end! Ingmar Bergman wilde deze epiloog eigenlijk schrappen. Hij wilde liever eindigen met Scène 5, het ondertekenen van de scheidingspapieren; alles kapot, alles voorbij. Voor Van Hove is de epiloog juist de allerbelangrijkste scène: ,,Johan en Marianne komen pas tot een waardige liefde nadat ze voorbij de seksualiteit zijn. Ze komen tot het inzicht: seks is niet de basis van liefde. Alle emoties en problemen die een mensenleven kan bevatten zijn de afgelopen vier uur voorbijgetrokken. Nu is er ruimte voor het mirakel: de ene mens die aanvaardt dat de andere mens kanten heeft die hij afwijst, maar wel toelaat. Dat is samenleven. Scène 6 is daarmee voor mij een ode aan de tolerantie.''

Johan zegt tegen Marianne: ,,Ik vind dat ik op mijn onvolmaakte en behoorlijk egoïstische manier van je houd. En soms denk ik dat jij op jouw stormachtige, emotionele manier van mij houdt. Ik denk gewoon dat jij en ik van elkaar houden. Op een aardse en onvolmaakte manier.'' Van Hove: ,,Daar draait het voor mij om: we moeten zoeken naar een manier van samenleven, niet op een verheven, religieuze of idealistische manier. Maar aards, onvolmaakt.''

'Scènes uit een huwelijk', t/m 6 feb. Stadschouwburg Amsterdam. Tournee t/m 18 juni. Tamtam festival t/m 19 feb in Amsterdam. Inl. 020-6242311 of www.toneelgroepamsterdam.nl.

    • Wilfred Takken