Links en liberaal op weg naar regeren (Gerectificeerd)

Binnen de PvdA lijkt een richtingenstrijd uitgebroken. Partijleider Bos krijgt weerwoord van PvdA'ers die meer geloven in solidariteit dan in vrijheid.

PvdA-leider Wouter Bos heeft haast met zijn partij. Waar het CDA sinds 1994 acht jaar nodig had om zich in de oppositie te vernieuwen, wil de PvdA het in twee jaar doen. Bos wil bij de komende verkiezingen klaar zijn om te gaan regeren, en hoopt dat dat vóór 2007 is. Er wordt nog inhoudelijk vernieuwd tot eind dit jaar, maar morgen moeten alle neuzen al dezelfde kant op staan.

Dan neemt de PvdA, als voorschot op een verkiezingsprogramma, op een partijcongres in Delft een nieuw beginselprogramma aan – voor het eerst in 27 jaar. Bos zet daarmee zijn stempel op de partij. Hij wil met zijn koers de sociaal-liberale en de meer linkse sociaal-democratische vleugels bijeen houden.

Tot voor kort toe ging dat tamelijk gladjes. Maandenlang heeft de grootste oppositiepartij in zaaltjes intern gedebatteerd, zonder grote ophef. Maar deze week lijkt de stemming in de PvdA omgeslagen. Maandag keken Bos en partijvoorzitter Koole al vooruit naar de volgende lijsttrekkersbenoeming. Daar zouden misschien niet eens verkiezingen voor nodig zijn, opperde Koole. Wie zou er tegenkandidaat willen zijn tegen de koning van de opiniepeilingen die zo makkelijk zijn partij meekrijgt?

Bos zelf, verklaard liefhebber van competitie, wil geen ,,splijtende polariserende strijd' meer over de inhoud tussen kandidaat-leiders. De voorvechter van een nieuwe open partijcultuur bleek zich inmiddels te ergeren aan zijn critici. Bijvoorbeeld aan partij-ideoloog Paul Kalma, directeur van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, die in een boek pleitte voor een échte ideologische heroriëntering van de PvdA op de eigen sociaal-democratische beginselen. Bos voelde zich ,,onheus bejegend' zei hij in de Volkskrant.

Daarmee was de geest uit de fles: Kalma sloeg deze week terug met een opiniestuk, ook in de Volkskrant. Hij verwijt Bos haastwerk. ,,Is het electorale herstel van de PvdA te vroeg gekomen en begint de partij weer in oude fouten te vervallen? Belemmeren florissante opiniepeilingen (vijftig zetels) het zicht op de werkelijkheid?', vraagt Kalma zich af.

Naar het lijkt dringen zich nu alsnog de tegenstellingen naar de voorgrond over de ideologische koers. De `echte' sociaal-democraten, zoals Kalma, stellen zich teweer tegen `sociaal-liberalen' zoals Bos, die vaker de vrijheid aanroept dan het oude ideaal van solidariteit.

Uit de PvdA-fractie in de Tweede Kamer mengde Diederik Samsom zich deze week ook in het debat. Voormalig Greenpeace-activist Samsom bepleitte, eveneens in de Volkskrant, scherpere keuzes voor gelijkheid, voor betere inkomensverdeling en voor duurzame economische groei. Hij hoopt dat een nieuw verkiezingsprogramma eenduidiger zal kiezen voor een linkse koers. Juist omdat Samson een van de protégés van Bos is, denken sommige PvdA'ers dat zijn kritiek met instemming van Bos is verschenen. Samsom heeft zijn kritiek intern nog niet inhoudelijk aan de orde gesteld, lichtte hij vanmorgen toe. ,,Maar ik heb ook geen toestemming gevraagd.'

Bos heeft zich echter al wel uitgesproken. Hij voelt niets voor een wending naar links of rechts, zei hij deze week in deze krant. Hij noemt zichzelf overigens ook geen sociaal-liberaal. ,,Ik heb een eclectisch leiderschap.'

De kans dat het op het PvdA-congres dit weekeinde tot een inhoudelijke richtingenstrijd komt, lijkt desondanks niet erg groot. De discussies van de ledenavonden zijn inmiddels uitgemond in een lijst van ruim vierhonderd amendementen op het beginselprogramma - veel tijd zal naar verwachting opgaan aan de punten en komma's. Bovendien speelt op de achtergrond een andere vraag: hoe ideologisch moet de PvdA nu echt zijn?

Fractievoorzitter Bos en partijvoorzitter Koole willen voorwaarts, op weg naar regeringsdeelname. En een al te grondige richtingenstrijd is daarbij niet nuttig. Bos kaatst de bal terug. Over de constatering van WBS-directeur Kalma dat er een ,,programmatische leegte' is in de PvdA: ,,Je kunt je afvragen wat het instituut de afgelopen jaren op dit punt eigenlijk heeft gedaan. Hij maakt een analyse die vooral voor hemzelf uiterst pijnlijk is.'

Het nieuwe beginselprogramma is door de partijleiding bovendien niet bedoeld voor ideologische scherpslijperij. Het vloeit voort uit een analyse van de commissie-De Boer, die in 2002 in het rapport `De kaasstolp aan diggelen' de verkiezingsnederlaag van de PvdA onder Ad Melkert analyseerde. Het antwoord moest zijn: een meer herkenbare PvdA, met meer interne discussie en meer aandacht voor de meningen in het land. Aan de koers zelf hoefde niet per se te veel te veranderen. Bos verklaarde deze week nog ,,van de school-Melkert te zijn' als het gaat om de core-business van de sociaal-democraten – verzorgingsstaat, onderwijs en zorg. Het beginselprogramma waarover het PvdA-congres zich morgen uitspreekt, gaat zo bezien vooral ook over de vraag of de grootste oppositiepartij op schema ligt met het opstellen van een nieuwe verkoopstrategie voor de volgende verkiezingen.

Rectificatie

Bos

In het artikel `Links en liberaal op weg naar regeren' (in de krant van gisteren, pagina 3) staat dat PvdA-leider Bos tegenover de Volkskrant zei zich ,,onheus bejegend' te voelen door een boek van Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Bos zei dit tegenover NRC Handelsblad (op maandag 24 januari, pagina 2) in het artikel `De nieuwe strengheid van een partijleider'.

    • Egbert Kalse
    • René Moerland