De strijd tegen bewegingsarmoede

Zittende werknemers hebben een verhoogde kans op ziekte doordat ze te weinig bewegen. Oncomfortabele stoelen, lunchwandelen en bedrijfssport moeten daar verandering in brengen. ,,Fitte mensen leveren betere prestaties.''

Op het hoofdkantoor van IBM Nederland is bewegen niet nodig. De meeste werknemers komen met de auto, pakken de lift naar de goede verdieping en nemen plaats achter een beeldscherm. Voor een praatje met collega's hoeven ze hun stoel niet uit: dat gaat telefonisch, via e-mail of chat. Alleen voor koffie en de wc moeten ze een kleine wandeling maken. ,,En je loopt wel eens naar een vergadering'', vertelt een werknemer.

Zoals bij computerbedrijf IBM zijn er vele bedrijven waar het werk zich binnen de paar vierkante meter rond het bureau afspeelt. Geen wonder dat ruim de helft van de Nederlandse werknemers niet genoeg beweegt. Volgens wetenschappelijk onderzoek zou iedereen minstens vijf dagen per week een halfuur `matig intensief' moeten bewegen. Stevig wandelen bijvoorbeeld, of fietsen met zo'n 16 kilometer per uur. Wie dat niet doet, heeft een verhoogde kans op allerlei veel voorkomende ziektes, zoals osteoporose, hartaandoeningen en kanker.

,,Werknemers scoren slechts 1 procent beter dan de gemiddelde bevolking'', vertelt Vincent Hildebrandt, senioronderzoeker op het gebied van werk en beweging bij TNO Arbeid. ,,Terwijl het een gezonde selectie is, zieken en ouderen vallen erbuiten.'' Voor het Trendrapport Bewegen en Gezondheid, gepubliceerd in november, onderzocht hij de verschillen in lichamelijke activiteit tussen branches en beroepen. Boeren en vissers bewegen het meest; ruim 65 procent van hen voldoet aan de norm. Zij halen dan ook ruim de helft van hun dagelijkse portie beweging uit het werk. Hogere leidinggevenden scoren het slechtst. Van hen beweegt minder dan eenderde genoeg.

,,Dat is een belangrijke risicogroep aan het worden'', vertelt Hildebrandt. ,, Zittende werknemers sporten meer dan mensen die inspannend werk doen. Maar je ziet dat zij de acht uur per dag dat ze bewegingsarm zijn, niet meer kunnen compenseren in hun vrije tijd. Je kunt je ook afvragen of dat geen onmogelijke opdracht is.''

Inmiddels heeft de overheid de inactieve werknemer ontdekt. Onder de naam FLASH! probeert het ministerie van Volksgezondheid (VWS) verschillende risicogroepen aan het bewegen te krijgen. Werknemers vormen een doelgroep, naast ouderen, gezinnen met kinderen, vmbo'ers en chronisch zieken. De bedrijvencampagne probeert werkgevers ervan te overtuigen dat ze hun personeel in beweging moeten krijgen. Ondernemingen kunnen bijvoorbeeld de FLASH!-bus huren, waarin werknemers kunnen laten testen hoe hun gezondheid ervoor staat.

Bij verzekeraar Univé gaat de bus bij vier filialen langs. Jack de Fluiter, projectmanager van de bus, neemt tests af en vertelt deelnemers wat ze kunnen doen om hun bloeddruk of cholesterolwaarden te verbeteren. ,,Wist u dat koffie uit een automaat uw cholesterol verhoogt?'' Veel mensen krijgen het advies meer te bewegen.

Initiatieven als de FLASH!-bus moeten beweging bij bedrijven op de agenda zetten, vertelt Kees der Weduwe, projectleider van de bedrijvencampagne van FLASH!. ,,We proberen bedrijven verder te krijgen dan een ad hoc-activiteit. Alle bedrijven die meedoen, vragen we wat ze verder zelf van plan zijn.'' Voor Univé is het bezoek van de FLASH!-bus de aftrap van een themajaar over gezondheid.

Het is cruciaal dat werkgevers het voortouw nemen, vindt Hildebrandt. ,,Als werkgever moet je kijken welke risico's je het personeel oplegt. Bij bedrijfsrisico's denkt men al gauw aan chemische stoffen of te hoge tilgewichten. Bewegingsarmoede is een stil bedrijfsrisico.'' TNO Arbeid heeft een folder gemaakt met manieren om bewegen op het werk te bevorderen. Hildebrandt vertelt dat kleine veranderingen al kunnen helpen. Eén centrale koffieautomaat en printer, waar iedereen naartoe moet lopen. De trap niet verstoppen achter een zware deur, maar opleuken met mooie vloerbedekking en een schilderijtje. En de stoelen zijn veel te comfortabel geworden, denkt Hildebrandt. ,,Je kunt er gemakkelijk acht uur in zitten. Misschien moet je juist een stoel hebben waarvan je na een halfuur zegt: au, vreselijk, ik moet even wandelen.''

Verder zouden bedrijven moeten kijken hoe ze de taken waar een beetje beweging in zit evenwichtiger kunnen verdelen. Maar of met dit soort maatregelen meer werknemers de beweegnorm zullen halen? ,,Op een gegeven moment houdt het natuurlijk op'', geeft Hildebrandt toe.

Bedrijfsfitness kan uitkomst bieden. Sinds april vorig jaar is in het Amsterdamse hoofdkantoor van IBM een fitnesszaal ingericht. Tegen een kleine bijdrage kunnen werknemers zich onder begeleiding van een instructeur in het zweet werken. De sportzaal is open in de lunchpauze, voor en na het werk.

Om half een 's middags druppelen de IBM-sporters gestaag binnen. Richard Mulder – sportbroekje, handdoek over de schouder – is net klaar met zijn oefeningen. ,,Ik ga bijna elke dag'', vertelt hij. Bij het intakegesprek van de fitnessfaciliteit werden zijn bloeddruk en conditie gemeten. ,,Die vielen erg tegen'', vertelt de 38-jarige computerreparateur. Na een halfjaar sporten zijn die waarden verbeterd en zit hij beter in zijn vel.

,,Fitte mensen die zich goed voelen, zullen betere prestaties leveren'', vat directeur human resources Bert Ferwerda de gedachte achter IBM's beweegbeleid samen. Van de 2.500 tot 3.000 medewerkers van IBM in Amsterdam doen er 1.240 mee met de fitness. Volgens Ferwerda zal men eerder vlak na het werk sporten dan later op de avond. ,,In plaats van in de file staan, ga je even fitnessen.''

Uit onderzoek van TNO-arbeid blijkt dat 14 procent van de grotere Nederlandse bedrijven iets aan bewegingsstimulering doet. De meeste daarvan bieden fitness aan of subsidiëren een abonnement op de sportschool. Voor de meeste bedrijven zijn het verbeteren van de gezondheid van werknemers en het terugdringen van ziekteverzuim de belangrijkste redenen om iets aan beweging te doen.

Maar levert het aanbieden van bedrijfsfitness de werkgever financieel werkelijk iets op? Het kan inderdaad het ziekteverzuim omlaagbrengen, ontdekte Vincent Hildebrandt. Maar of je met het verlaagde ziekteverzuim genoeg geld bespaart om de investering in bedrijfsfitness te compenseren, is daarmee nog niet gezegd. IBM heeft met een verzuim van 3,5 procent, inclusief zwangere vrouwen, niet veel te winnen met bedrijfsfitness. ,,Op de korte termijn is dat economisch gezien niet rond te krijgen'', denkt human resources directeur Ferwerda.

Of bedrijfsfitness rendabel is, hangt ook af van hoe actief het personeel was vóór het nieuwe gezondheidsbeleid werd ingevoerd. Voordat IBM indoor fitness aanbood, kregen personeelsleden een vergoeding om in de eigen woonplaats te fitnessen. Het bleek dat de 250 medewerkers die eraan meededen, daarvoor ook al sportten. Ferwerda: ,,Toen vroegen we ons af: is dat nou de bedoeling? Met de huidige vorm bereiken we ook werknemers die daarvoor inactief waren.''

Volgens Hildebrandt moeten ondernemingen niet meteen aan fitness denken als ze aan bedrijfssport willen doen. Voor werknemers die niet gewend zijn te sporten is de stap naar fitness groot, vertelt hij. Een groot deel van het personeel zal het bovendien niet leuk vinden. Voor kleinere bedrijven is het niet haalbaar een fitnesscentrum in te richten. Hij denkt dat ondernemingen beter kunnen zorgen dat er voor elk wat wils is. ,,Geef niet alleen korting op de sportschool, maar ook op de voetbalvereniging. Stimuleer fietsen naar het werk met een fietsenplan, of sponsor desnoods de wandelschoenen voor de lunchwandeling.'' Hij benadrukt dat het bevorderen van bewegen niet per se duur hoeft te zijn. TNO Arbeid heeft een kosten- en batenanalyse ontwikkeld waarmee bedrijven kunnen berekenen op welke termijn ze de investering in bewegingsstimulering kunnen terugverdienen.

In de Verenigde Staten is bedrijfsfitness al decennialang een gegeven. Daar draaien veel bedrijven op voor de medische kosten van hun werknemers; zij hebben met gezond personeel dus meer te winnen dan Nederlandse werkgevers. Volgens het Trendrapport Bewegen en Gezondheid kost bewegingsarmoede Nederland naar schatting 744 miljoen euro per jaar aan gezondheidszorg. Hildebrandt: ,,Het bedrijfsleven en de overheid hebben er beide belang bij dat werknemers meer bewegen.'' Tot nu toe krijgen werkgevers nauwelijks fiscale steun in de strijd tegen bewegingsarmoede. Een bedrijf kan zijn werknemers alleen onbelast laten fitnessen wanneer dat voor minstens 90 procent in werktijd plaatsvindt. De fietsaftrek, die naar hun werk fietsende werknemers van de inkomstenbelasting mochten aftrekken, is om administratieve redenen afgeschaft. Wel mag een werkgever zijn personeel belastingvrij een fiets schenken. Het is onvoldoende, volgens Hildebrandt. ,,Voor het bedrijfsleven is een fiscale regeling de grootste stimulans. Het ministerie kan er wel twintig FLASH!-campagnes tegenaan gooien, maar er moet toch een geldelijk belang bij.''

Henriëtte Heeringa, een van de initiatiefnemers van het themajaar Gezondheid bij Univé, bevestigt dat haar bedrijf eerder iets concreets aan beweging zou doen als het fiscaal werd gesteund. Vooralsnog zal het bedrijf sportende werknemers niet structureel subsidiëren.

Het terugdringen van ziekteverzuim is voor Univé een van de redenen om gezondheid onder de aandacht van zijn werknemers te brengen. Het verzuim is teruggebracht tot 6 procent. Een andere reden, vertelt Heeringa, is dat de reorganisatie die het bedrijf in 2003 heeft afgerond de werknemers aardig wat stress en onzekerheid heeft opgeleverd. Nu dat achter de rug is, hoopt ze met dit themajaar de motivatie en tevredenheid van het personeel te laten stijgen.

Ook IBM had niet-financiële redenen voor de inrichting van een eigen bedrijfsfitnessruimte. ,,Voor nieuwe werknemers is het een ideale ontmoetingsplaats'', weet Ferwerda. ,,De ruimte wordt bezocht door mensen met de meest uiteenlopende functies.'' Zelf probeert hij als human resources directeur twee keer per week te spinnen. Komt hij, als leidinggevende een van de risicogroepen, daar ook echt aan toe? Lachend: ,,Eh, maandag begin ik weer.''

www.flash123.nl

www.fietsnaarjewerk.nl

www.sport.nl/bedrijfssport

www.lunchwandelen.nl

www.fitned.nl