Een literaire twist

Tussen de vrijdag overleden Theun de Vries en Gerard Reve boterde het niet. De schrijvers ruzieden over Gerard Vanter, de vader van Reve.

,,Bel me op zodra Theun de Vries is overleden.'' Deze opdracht kreeg ik herhaaldelijk van Gerard Reve mee aan het eind van een gesprek. Tot de mildere epitheta die de volksschrijver voor zijn communistische collega bedacht, behoorde `karpatenkop'.

De Vries bekendste boek, Het meisje met het rode haar, beschouwde Reve als een `onsmakelijke heiligverklaring' van verzetsvrouw Hanny Schaft op wier leven het boek is gebaseerd. ,,Waarom laat je twaalf dagen vóór de bevrijding, als er al tot een wapenstilstand is besloten, als er is afgesproken dat de Duitsers niemand zouden executeren en het verzet zou afzien van aanslagen, een meisje met een revolver op zak lopen?'', zei Reve in 1982 in een vraaggesprek dat ik met hem had.

De verfilming van De Vries' boek draaide in die dagen in de bioscopen. ,,Dat verhaal is echt volslagen mateloos en krankzinnig. Dan wordt ze gedood, en dan wordt ze een heilige. Communisten offeren mensen, hè. De mens is voor de communist mest op de velden der toekomst. En dat geschreven door die karpatenkop Theun de Vries.''

Ook de broer van Gerard, de slavist Karel van het Reve, had weinig op met het oeuvre van De Vries. ,,Ik vond het nogal kinderachtig. Ter Braak noemde een revolutieroman van Theun de Vries `Courths-Mahler op de barricaden'. Dan durf je natuurlijk nooit meer iets van Theun aan te pakken.''

Maar de hekel van de broers wortelde dieper. De vader van Gerard en Karel had met Theun de Vries gemeen dat hij schrijver was (Van het Reve senior onder de naam Gerard Vanter). Beiden behoorden bovendien tot de harde kern van de Communistische Partij Nederland. In de zomer van 1940 maakte De Vries deel uit van een groep CPN'ers die geselecteerd werd voor de illegaliteit. Van het Reve senior behoorde daar niet toe, omdat hij zou hebben meegewerkt aan een blaadje van NSB-voorman M. Rost van Tonningen over socialisme in al zijn verschijningsvormen. (Het bestaan van die uitgave is nooit aangetoond.)

Bij een toevallige ontmoeting, later tijdens de bezetting, zou De Vries Van het Reve's vriendschappelijke houding hebben beantwoord met beschuldigingen van fascistische sympathieën. Nog in 1981, in een interviewboekje van Jan Boelens, betwijfelde De Vries het juiste politieke inzicht van Van het Reve senior aan het begin van de oorlog. De Vries in Gesprekken op donderdag: ,,Een van degenen die ook in de Duitse kuil gevallen waren was bijvoorbeeld de oude stalinist Gerard Vanter, vader van Karel en Gerard van het Reve. Toen ik in 1941 op de Veluwe was ondergedoken en een boswandeling maakte bij Nunspeet, kwam hij met een paar mensen plotseling uit een bospad aanzetten. Hij liep mij breed grijnzend en met uitgestoken hand tegemoet alsof hij mijn gezworen kameraad was. Ik wist niet hoe snel ik mijn domicilie na die ontmoeting moest verleggen...''

Voor de goede orde: de oude Van het Reve behoorde tot de verzetsgroep rond het illegale Parool.

Gerard Reve liet niet na Theun de Vries in het openbaar te kapittelen (,,Hij beweert dat mijn vader fout is geweest in de oorlog. Stuk ongedierte.''), maar De Vries sloeg ook wel eens van zich af: ,,Ik neem Van het Reve niet veel kwalijk, ik beschouw hem als een zieke man. Hij is van een morbide onnatuurlijkheid en één groot complex.'' Waarop Reve weer: ,,Ik ben liever ziek en Van het Reve dan niet ziek en Theun de Vries. Hij is van kop tot voet een en al leugen en oneerlijkheid. Anders bleef hij geen lid van die ongediplomeerde slagersbeweging. Ik bedoel de communistische partij, die zichzelf zo graag de vroedvrouw der geschiedenis noemt. (...) Laten we God danken en een kaars ontsteken voor de Heilige Maagd uit dankbaarheid dat Theun de Vries en zijn kornuiten nog steeds niet de baas zijn in dit land.''

Broer Karel kwam in de loop der jaren aanzienlijk milder tegenover De Vries te staan. In 1992 vertelde hij mij in een interview: ,,Een paar jaar geleden ging bij mij de telefoon: `Met Theun de Vries.' Hij complimenteerde mij met een stukje dat ik ergens had geschreven. Toen zei hij dat hij onze `twist' wilde bijleggen. `Dat lijkt me uitstekend, Theun', zei ik. Maar toen dacht ik opeens: hij heeft godverdomme gezegd dat mijn vader een fascist was. Dus ik haalde adem om dat te zeggen en op dat moment zei hij: `En wat ik over je vader heb gezegd, dat was omdat ik niet goed was voorgelicht.' Sindsdien ben ik heel goed met Theun. Het is ontzettend dom van hem geweest, maar ja, die dingen gebeuren.''

De uiteenlopende manier van reageren op dezelfde familiegeschiedenis is kenmerkend voor het karakterverschil van de broers (Van het) Reve.

    • Tom Rooduijn