Master in digitaal knippen en plakken

Internet maakt het studenten makkelijker om voor werkstukken en scripties van anderen over te schrijven. Het onderwijs scherpt de regels aan.

Studenten leunen bij het vergaren van informatie steeds zwaarder op internet. Daar zijn dan ook veel bruikbare teksten voorhanden. Zo bruikbaar dat ze zonder bronvermelding worden overgenomen: knippen, plakken, en klaar is het werkstuk. Soms worden zelfs volledige scripties gekopieerd. Universiteiten pogen het misbruik tegen te gaan door studenten nadrukkelijk te waarschuwen voor de gevolgen van plagiaat. Daarnaast hebben verschillende instellingen al softwaresystemen aangeschaft om uitbundig overschrijfwerk te detecteren.

Hoe vaak studenten plagiaat plegen is niet bekend. Universiteiten en hogescholen lopen niet te koop met gegevens over plagiaat – als er al cijfers voorhanden zijn. De Rijks Universiteit Groningen heeft vorig jaar een `Projectgroep Tegengaan van Plagiaat' opgericht voor de faculteiten bedrijfskunde en economie. Maar de universiteit houdt de plagiaatgevallen niet systematisch bij, zegt Cees Sterkes, voorzitter van de anti-plagiaatwerkgroep. Grote schandalen is de werkgroep nog niet tegengekomen; volgens Sterkes liep vorig jaar één student tegen de lamp, al sluit hij niet uit dat er meer gevallen onontdekt zijn gebleven.

In Maastricht gaat het al om grotere aantallen – althans die ontdekt worden. Volgens Hugo Paulissen, hoofd multimedialab bij de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit Maastricht, komt de examencommissie bij de faculteit Cultuurwetenschappen (800 studenten) jaarlijks zo'n tien gevallen van plagiaat tegen. ,,Maar het kan natuurlijk best dat plagiaat vaker voorkomt'' voegt hij er aan toe. ,,De indruk bestaat dat het probleem steeds groter wordt'', aldus Paulissen.

Niet alleen internet maakt het studenten gemakkelijk om teksten te `lenen', ook de groeiende internationalisering werkt het overnemen van ideeën en/of letterlijke passages in de hand. Steeds meer scripties en papers worden in het Engels geschreven. En de vijver met bruikbare passages is in het Engels nog veel groter dan in het Nederlands. Paulissen, van de Universiteit Maastricht: ,,Het probleem groeit met de wassende stroom buitenlandse studenten hier in Maastricht. In de praktijk zie je bijvoorbeeld dat Chinezen het als een eer zien om de professor letterlijk te citeren.''

Het aanpakken van plagiaat blijkt in de praktijk lastig. Er zijn geen scherpe richtlijnen die aangeven wanneer het om plagiaat gaat en wanneer niet. Tomas Oudejans, hoofd Onderwijs van de rechtenfaculteit aan de Universiteit van Tilburg: ,,Als een halve pagina letterlijk is overgetypt uit een Engelse tekst zonder bronvermelding, dan is dat een duidelijke overtreding. Maar wat doe je met vijf regels in een tekst van zestig pagina's? Dat is een heel ander verhaal.''

Bovendien is er bij voorkomende gevallen van onzorgvuldig bronnengebruik niet altijd sprake van opzettelijk kopiëren zonder de bronvermelding. Oudejans: ,,Studenten zitten in de bibliotheek, pennen stukken over en vergeten de bron te vermelden. Er zit lang niet altijd opzet achter.'' Naast onwetendheid is er ook sprake van onkunde, zoals Janhein Furnée, docent aan de opleiding Theater-, Film- en Televisiewetenschap in Utrecht, opmerkt: ,,Veelal is het gewoon oenigheid. Twee vriendinnetjes die samen een werkstuk maken, even leuk gaan googelen, een alinea in hun tekst inpluggen en zich niet realiseren dat het niet mag.''

Verschillende universiteiten grijpen zelf ook naar elektronische middelen om plagiaat te bestrijden. Zo beschikt de rechtenfaculteit in Tilburg sinds kort over een elektronisch indicatiesysteem, Urkund, dat docenten in de gelegenheid stelt met één druk op de knop scripties aan een plagiaatcontrole te onderwerpen. De faculteiten Bedrijfskunde en Economie in Groningen hebben, na een proef vorig studiejaar met diverse plagiaatdetectiesystemen, voorlopig voor Ephorus gekozen. Nadeel van deze systemen is dat ze nog volop in ontwikkeling zijn. Zo hebben de scanners bijvoorbeeld nog veel moeite om vertalingen van Engels naar Nederlands te traceren.

Een goedkopere methode om plagiaat tegen te gaan, is preventie. Studenten moeten ervan worden doordrongen dat het overschrijven van andermans werk ontoelaatbaar is. Sterkes, voorzitter van de Groningse `plagiaatcommissie': ,,Wij wilden ons geen politiehouding aanmeten. We moeten studenten ook informeren en bewust maken van wat een academische houding vereist. Vaak bleek dat eerstejaars op de middelbare school vooral geoefend waren in iets vinden en overnemen, maar niet in bronvermelding. Dat moeten we ze dus leren.''

De Universiteit van Tilburg heeft in 2004 een webpagina geopend en verspreidt folders onder eerstejaars studenten. Studenten moeten vanaf de eerste collegedag leren hoe ze correct dienen te citeren en bronnen vermelden, zegt Oudejans van de rechtenfaculteit Tilburg. Zijn faculteit laat studenten die aan de eindscriptie beginnen nu een `verklaring van echtheid' tekenen. Met ingang van het lopend academische jaar is ook het onderwijsreglement van de faculteit aangepast en is duidelijker omschreven welke sancties op plagiaat staan. Oudejans' indruk is dat de huidige eerstejaars beter op de hoogte zijn van de regels en sancties vergeleken bij die van voorgaande jaren.

Ook voor docenten is er nog veel te leren. Sterkes' commissie stelde richtlijnen op over hoe plagiaat te herkennen en moedigde docenten aan creatievere opdrachten te maken, ieder cursusjaar opdrachten te vernieuwen en duidelijke afspraken te maken met studenten. Sinds afgelopen september is in de studiegids voor het eerst een aparte pagina opgenomen over plagiaat. Hoewel de aanschaf van de anti-plagiaatsoftware meer publiciteit heeft opgeleverd, gelooft Sterkes meer in het succes van de laatste maatregelen. ,,Het morele appèl en de mogelijkheid tot het wisselen van opdrachten door docenten zijn effectiever dan het aanschaffen van een scanner.''

    • Niek Pas