Verdedig uw democratie met alle middelen

De Duitse islamkenner Bassam Tibi vindt dat de Europese Leitkultur moet worden uitgedragen in de media, de politiek, op scholen en in bedrijven. Anders, denkt hij, zal de islam Europa islamiseren. `Een strategie die slechts gericht is op bestrijding van Al-Qaeda schiet tekort.'

Toen Bassam Tibi afgelopen herfst door een krant werd gevraagd op te schrijven hoe Duitsland er binnen tien jaar uit zou zien, schetste hij een horrorscenario. Woedende, plunderende moslimjongeren die bloedige straatgevechten leveren met de politie. ,,De moord op Theo van Gogh is een waarschuwing'', zegt de Duitse islamkenner (60), die zichzelf een realist vindt. Grootschalige onlusten kunnen volgens Tibi binnen enkele jaren werkelijkheid zijn – in Berlijn, Frankfurt, Keulen en ook in Nederland.

Tibi is geboren in Damascus (Syrië) en leeft sinds ruim veertig jaar in Duitsland. ,,Ik heb 25 boeken in het Duits geschreven, maar Duitsers noemen me nog altijd een Syrische Duitser'', grijnst hij. Aan verschillende universiteiten ontwikkelde hij het vak islamologie, waarbij de islam niet uitsluitend als religie wordt bestudeerd, maar ook in een politieke en sociaal-culturele context wordt geplaatst. Hij introduceerde onder meer het Duitse begrip Leitkultur, waarmee de heersende opvattingen worden bedoeld die migranten zouden moeten delen, willen ze integreren. Midden jaren negentig riep dat idee nog veel weerstand op. ,,Toen ik tien jaar geleden tijdens een congres in Amsterdam opperde dat de politieke islam moest worden aangepakt, werd ik scherp aangevallen door Nederlandse cultuurrelativisten. Ze vonden het intolerant dat ik ervoor was bepaalde fundamentalistische stichtingen en moskeeverenigingen te verbieden. Wetenschappers wilden geen kritiek horen op de multiculturele samenleving van anything goes.''

Dezer dagen is Tibi een veelgevraagd man. In Berlijn, Parijs, Washington en Rotterdam – overal is hij te gast in talkshows op de televisie, bij wetenschappelijke conferenties en in regeringskringen. En overal breekt hij een lans voor de ontwikkeling van een Europese islam en een Europese Leitkultur. De westerse waarden in Europa dienen voorrang te krijgen boven islamitische: individuele mensenrechten, een democratie die op scheiding van kerk en staat is gebaseerd, vrijheid van meningsuiting, gelijkheid van man en vrouw, cultureel pluralisme en seculiere tolerantie. Deze morele fundamenten van de samenleving moeten volgens Tibi veel sterker worden uitgedragen dan nu het geval is – in de media, in de politiek, op scholen, in bedrijven, bij sportverenigingen en in gevangenissen waar radicale moslims hun straf uitzitten. Anders, denkt hij, zal de derde generatie moslims niet integreren.

Tibi verwacht dat het aantal moslimmigranten in West-Europa, ongeveer 17 miljoen, binnen enkele decennia zal verdrievoudigen. Komt Turkije binnen tien jaar bij de Europese Unie, dan wordt de moslimpopulatie nog groter. De Turkse bevolking groeit volgens prognoses van 70 tot 80 miljoen, terwijl de West-Europese bevolking afneemt. Aan het eind van deze eeuw zal de meerderheid van de Europeanen uit moslims bestaan, voorspelt Bernard Lewis, een gerenommeerde islamspecialist. Tibi is dat met zijn Amerikaanse vriend eens. Veel Europeanen hebben nog steeds niet begrepen dat er maar twee opties zijn, zegt hij tijdens een gesprek in Rotterdam. ,,Óf Europa europeaniseert de islam of de islam islamiseert Europa.''

Waar ligt precies het probleem?

,,Europeanen, ook Nederlanders, zijn niet voorbereid op het islamisme. In debatten wordt nog steeds gereageerd alsof aanslagen, of pogingen hiertoe, het werk zijn van ontspoorde individuen. Na de aanslagen in Madrid en Amsterdam zijn de meeste mensen weer overgegaan tot de orde van de dag. Ze begrijpen niet dat de politieke islam een brede beweging is en een vijand van de open westerse samenleving. Tegenover de islam als religie kun je tolerant zijn, die predikt vrede en begrip. Maar het islamisme is een politieke ideologie, die de spelregels van het pluralisme niet erkent. Bijvoorbeeld de regel dat u en ik verschillende meningen kunnen hebben, maar dat wij elkaar desondanks respecteren.

,,De toenemende islamisering van moslimjongeren is een bedreiging voor de binnenlandse veiligheid in West-Europese landen. Moslimkinderen die in Duitsland, Nederland, Engeland opgroeien, moeten hiertegen worden beschermd. Dat kan alleen als ze islamonderwijs krijgen dat zich oriënteert op de grondwet, op westerse waarden als pluralisme, de scheiding van kerk en staat, individuele mensenrechten.

,,Behalve via het onderwijs moet het islamisme worden bestreden via de rechtsstaat en de politiek. Het vergt een brede strategie, die ik nauwelijks zie ontstaan. Dat is niet alleen in Nederland zo, het geldt ook voor andere Europese landen. In Duitsland geboren en getogen Marokkanen zijn terrorist geworden in de Hamburgse Al Qud-moskee. Toch zijn veel Duitse rechtbanken nog steeds terughoudend om tegen verdachte islamisten in actie te komen. In Groot-Brittannië zijn veel moslims geïndoctrineerd door imam Abu Hamza in de centrale moskee van Noord-Londen. Maar de Britse staat heeft pas in 2003 juridische maatregelen genomen om te kunnen optreden tegen zijn haatzaaiende preken.

,,Een strategie die slechts gericht is op bestrijding van Al-Qaeda schiet tekort. Al wordt Osama Bin Laden morgen gepakt, dan is de bedreiging van het politieke islamisme niet verdwenen. Het islamisme is breed en diep geworteld. Dat blijkt wel in Irak.''

Heeft de strijd in Irak zijn weerslag in Europa?

,,Hoe blij ik ook ben dat het regime van Saddam Hussein omvergeworpen is, de wonden die de val van Bagdad in de wereld van de islam heeft achtergelaten, moeten niet worden onderschat. Het was een grote strategische vergissing van de regering-Bush de oorlog tegen het terrorisme op Irak te fixeren. De val van Bagdad op 9 april 2003 is door de hele moslimwereld, niet alleen door islamisten, als een nederlaag beschouwd. Zij zagen het als de `christelijke' verovering van wat ooit de belangrijkste islamitische hoofdstad was, zetel van de grote kalief Harun al-Raschid. In die context doet het er niet toe dat Saddam een met bloed bevlekte dictator was – hij was de heerser van Bagdad die door een invasie van christenen uit het zadel werd gewipt. Daarom spraken zelfs gematigde moslims, zoals de Maleisische premier en de rector van de Al Azhar-universiteit in Kairo, van een `oorlog tegen de islam'.

,,Ook ik leerde op school in Damascus dat het Westen `op onze kosten' groot geworden is. Als het Westen er niet was geweest, zou de islam de dominerende wereldbeschaving gebleven zijn. In de zestiende eeuw kregen de islamistische jihadlegers bij hun expansie in Europa de ene na de andere nederlaag te verduren omdat West-Europa over moderne wapentechnologie beschikte. De islamitische verovering van Wenen in 1683 mislukte. Met de verovering van Kairo door Napoleon (1798) werden de rollen omgedraaid: de jihad veranderde van een veroveringsoorlog in een verdedigingsoorlog tegen `de westerse waarden'.

,,De neo-jihad die de islamisten nu voeren is niet te begrijpen zonder deze voorgeschiedenis. Het islamitische anti-amerikanisme vindt zijn wortels in het afwijzen van het Westen. In Irak zijn de opvattingen van de vermoorde ayatollah al-Hakim, die een islamistische staat wilde opbouwen, veel populairder dan de opvattingen over democratie. Bush en zijn adviseurs hebben dit niet begrepen. Ze hebben Irak van Saddam ontdaan zonder met het islamisme rekening te houden. In plaats van het islamisme in te dammen, hebben ze het zo versterkt.

,,Dat heeft zeker effect op de islamisten in West-Europa. Al jaren geleden zijn islamistische ballingen begonnen de islamitische diaspora van migranten in West-Europa te infiltreren – in Duitsland, Frankrijk, Engeland en ook in Nederland. De vijanden van de open samenleving wonen middenin onze maatschappij. Hun aanhang groeit, blijkt uit rapporten van onder andere geheime diensten.''

In uw nieuwste boek vergelijkt u het islamisme met het nazisme.

,,Ik bouw voort op het werk van Hannah Ahrendt, een Duitse jodin en filosofe die tijdens haar ballingschap in de VS gedurende de Tweede Wereldoorlog The Origins of Totalitarianism schreef. Ahrendt ziet het totalitarisme niet alleen als een vorm van heerschappij, maar ook als een populistische beweging.

,,Het islamisme is even totalitair als de nazi-ideologie of het communisme van Stalin. Alles wordt ondergeschikt gemaakt aan een staatsidee waarbij de staat als een dictatuur is ingericht. De politieke islamisten jagen het doel na om de wereldorde met vrijheid van godsdienst, die in Europa is ontstaan met de vrede van Westfalen (1648), te vervangen door een Pax Islamica. Een Gottesstaat, gebaseerd op gods wetten (het islamitisch recht, de sharia).

,,Het islamisme is effectiever en gevaarlijker dan bijvoorbeeld het marxisme, omdat het op politisering van religie is gebaseerd en niet op economische ongelijkheid, waar je iets aan kunt doen. Bovendien wordt het gebruik van geweld religieus gelegitimeerd.''

Hoe kan een veiligheidsstrategie tegen de opmars van de politieke islam in Europa eruit zien?

,,Ik pleit voor een dubbele strategie: afweer van de expansieve jihad-islam en een dialoog met de vreedzame islam. Door de falende integratie is de samenleving in landen als Duitsland, Engeland en Nederland uiteengevallen in Parallelgesellschaften, etnische enclaves waarin moslims zich afzonderen. Juist het gebrek aan integratie in de West-Europese samenleving maakt moslimjongeren gevoelig voor het islamisme. Zeker nu veel enclaves verworden tot getto's – of het nu in Duisburg is, Marseille, Bradford of Rotterdam – stuiten jonge moslims op problemen in hun eigen familie, op school of in hun werk – als ze al een baan hebben. Grote groepen zijn werkloos.

,,De politieke islamisten zijn erop uit door te dringen tot allerlei islamitische instituties – van culturele en jongerenverenigingen tot scholen en huiswerkclubs – zodat ze hun invloed kunnen laten gelden. Een van de elementen waar Hannah Ahrendt ook op heeft gewezen is dat wanneer mensen zich verlaten voelen, of om welke reden dan ook worden uitgestoten, ze vatbaar zijn voor totalitaire ideeën. Daarom is het essentieel dat onder moslims een Europese islam tot ontwikkeling komt op basis van westerse grondwaarden. Dat vereist niet alleen inspanningen van migranten zelf, ook van de Europeanen.''

Ayaan Hirshi Ali, de VVD-parlementariër die in Nederland als belangrijk doelwit geldt van moslimterroristen, ziet weinig in een Euro-islam.

,,Hirshi Ali wil geen moslim meer zijn. Dat is haar persoonlijke keus. Een Europese islam heeft betrekking op moslims die in Europa wonen. Je kunt 17 miljoen moslims niet uit Europa gooien. Zij wonen hier, bijna een miljoen moslims in Nederland, ruim drie miljoen in Duitsland, vijf miljoen in Frankrijk. Zij wonen hier en hun aantal zal stijgen omdat zij jong trouwen en veel kinderen krijgen, terwijl Europeanen laat trouwen en minder kinderen wensen.

,,Een vijandige houding tegenover de islam bevordert de integratie niet. Het is nog niet te laat. Maar de segregatie moet op alle niveaus worden tegengegaan: op scholen, in wijken, in verenigingen. Nederlanders, Europeanen, zouden de moord op Van Gogh als aanleiding moeten nemen voor het ontwikkelen van een brede integratiestrategie voor moslimmigranten, opdat voorkomen wordt dat een fundamentalistische Talibaan-islam in Europa wordt verspreid. Het jihadisme van de islamisten is een nieuwe vorm van oorlogvoeren die niet met conventionele methoden – met politie of militairen – kan worden bestreden. Opvoeding op scholen en in moskeeën in de richting van een verlichte islam is effectiever dan uitsluitend de inzet van politionele middelen.

,,De geïmporteerde imams uit Marokko, Turkije en Saoedi-Arabië zijn het grootste gevaar. Zij vergiftigen moslims met hun ideeën en houden jongeren die in Nederland, Duitsland of Frankrijk geboren zijn voor dat ze leven in een land van ongelovigen. Ook geven veel imams een verkeerde voorstelling van democratie. Voor democraten is het parlement, het volk, soeverein. Veel moslims zeggen: niet het volk, Allah is soeverein. Maar in Europa is Allah alleen in de moskee de baas, niet daarbuiten in de samenleving. De scheiding tussen kerk en staat wordt door veel moslims niet begrepen.

,,Imams moeten voortaan in West-Europa worden opgeleid. Daar moeten regeringen in investeren. In Frankrijk zijn verschillende instellingen hier al mee begonnen. Het is belangrijk dat moslims zelf duidelijk kunnen maken dat het fundamentalisme een verkeerde interpretatie is van de islam. De in Duitsland gepromoveerde Egyptische minister van godsdienst heeft in zijn land voor elkaar gekregen dat terroristen in de gevangenis islamonderwijs krijgen van hoogleraren, die ze bijbrengen hoe verkeerd zij de islam hebben geïnterpreteerd.

,,Op de universiteiten zouden leerstoelen kunnen worden ingericht voor Europese islamtheologie. In Duitsland drukt de socioloog Jürgen Habermas een belangrijk stempel op het intellectuele debat, maar de religieuze aspecten van terrorisme heeft hij nooit onderzocht. Op godsdienst rust in bepaalde kringen nog altijd een taboe. Dat leidt ertoe dat sommige intellectuelen in weekbladen plots oproepen tot een `jihad voor democratie', maar islamisten, ook islamieten, zien niets in democratie. Van de 57 islamitische landen in de wereld hebben er slechts twee een democratische ordening: Indonesië en Turkije.

,,De rechtsstaat moet de vrijheid nemen zichzelf te verdedigen tegen de vijanden van de open samenleving. Een weerbare democratie moet telkens weer bevochten worden. Oproepen tot haat door imams kunnen niet getolereerd worden. In Engeland is Abu Hamza uiteindelijk in de gevangenis beland en dreigt hij nu te worden uitgezet. Als op islamitische scholen anti-democratische geluiden worden verkondigd, moet ook worden ingegrepen. Ook moeten verdachte islamisten eerder kunnen worden opgepakt.

,,Ik zie twee scenario's voor me in Europa, die gelden ook voor Nederland. Het positieve scenario is dat nieuwe generaties integreren, met een Europese islam. Lukt dat niet, dan voorzie ik grote spanningen. Liefst veertig procent van de Nederlandse moslimkinderen is niet toegerust op de arbeidsmarkt, lees ik. Ook in Duitsland en Frankrijk is deze groep groot. Dit probleem moet dringend worden opgelost. Organiseer stages bij bedrijven, desnoods banen met subsidie zodat ze de kans krijgen in deze maatschappij een rol te spelen.

,,Als de groeiende groep moslimjongeren zich in West-Europa niet thuisvoelt, geen aansluiting vindt, sociaal gemarginaliseerd raakt, dan worden ze ontvankelijk voor de ideologie van de politieke islam. Duitsland telt al zo'n 100.000 islamisten. Ook in Frankrijk groeit hun aanhang. Binnen tien jaar zullen deze `No future-kids' zich gaan wreken.''

Ook ik leerde op school in Damascus dat het Westen `op onze kosten' groot geworden is

Geïmporteerde imams uit Marokko, Turkije en Saoedi-Arabië zijn het grootste gevaar

Bassam Tibi

, Duits islamkenner geboren in Syrië, is ruim dertig jaar verbonden aan de universiteit van Göttingen. Hij studeerde politieke wetenschappen en internationale betrekkingen in Frankfurt, waar hij een leerling was van de socioloog Jürgen Habermas. Hij werkte ook aan de universiteit Harvard (VS) en in Sankt Gallen (Zwitserland) en heeft sinds kort een leeropdracht aan de Amerikaanse Cornell University. Tibi schreef onder meer de volgende boeken: Islamische Zuwanderung - die gescheiterte Integration, Europa ohne Identität?, Kreuzzug und Jihad en Der Islam und Deutschland. Onlangs verscheen Der neue Totalitarismus – Heiliger Krieg und westliche Sicherheit.