Letse president naar Moskou, maar niet zomaar

De president van Letland gaat naar de 60ste herdenking van het eind van de oorlog, in mei, in Moskou – Poetins feestje. Maar ze wil wel dat Rusland excuses aanbiedt voor de Sovjet-bezetting.

Het besluit van president Vaira Vike-Freiberga van Letland om op 9 mei in Moskou de plechtige viering van het eind van de Tweede Wereldoorlog te vieren, heeft een doos van Pandora geopend. In de buurlanden Estland en Litouwen is bevreemd gereageerd. En Rusland, dat de Letse president, haar Estse en Litouwse collega's en talrijke andere staats- en regeringsleiders had uitgenodigd, weet inmiddels dat er nogal wat consequenties en complicaties aan Vike-Freiberga's komst verbonden zijn.

Vike-Freiberga – gisteren en vandaag op bezoek in Nederland – gaat, zoals ze gisteren in een toespraak in de Leidse universiteit nog eens zei, met ,,gemengde gevoelens'' naar Moskou. Enerzijds is er de vreugdevolle herdenking van de ondergang van het Duitse fascisme. Maar anderzijds, zei ze, is 9 mei geen bevrijdingsfeest voor de Letten (en evenmin voor de Esten en Litouwers trouwens), omdat de nazi-bezetting plaatsmaakte voor de Sovjet-bezetting, ,,die Letland van de kaart van Europa veegde, die resulteerde in massamoord, massale deportaties, het eind van de vrijheid en de komst van een miljoen [Russische] kolonisten''. Voor de Letten eindigde de Tweede Wereldoorlog dan ook niet in mei 1945, ,,maar pas op 4 mei 1990, toen het Letse parlement de onafhankelijkheid uitriep'', en pas echt op 1 mei 2004, toen Letland toetrad tot de EU, ,,de familie van vrije en democratische landen''. Eén reden waarom ze toch naar de herdenking in Moskou wil, zo maakte Vike-Freiberga gisteren in Leiden duidelijk, is dat ze Rusland wil vragen excuses aan te bieden voor de misdaden van de Sovjet-tijd.

Het besluit heeft in de Baltische buurlanden van Letland verbazing gewekt. Tien jaar geleden nodigde Moskou de drie Baltische presidenten uit voor de vijftigste verjaardag van de val van het fascisme. Ze bleven, na intensief onderling overleg, thuis, met het argument dat in 1945 niet de oorlog eindigde, maar de Sovjet-bezetting begon. ,,Er was niets te vieren'', zei vorige week de toenmalige president, Guntis Ulmanis, nog eens. Ditmaal was weer een gezamenlijke benadering afgesproken. Dat Vike-Freiberga die afspraak schond werd haar in Tallinn en Vilnius niet in dank afgenomen, omdat – zoals de Estse krant Postimees schreef – haar Estse en Litouwse collega's nu onmogelijk uit Moskou kunnen wegblijven. ,,Wat bezielt Vike-Freiberga?'' vroeg een andere Estse krant, SL Ohtuleht, zich af. Vike-Freiberga zei dat de Baltische landen ,,geen siamese drieling'' zijn, maar de irritatie bleef. De conclusie, volgens de Litouwse krant Respublika: ,,De vriendschap tussen de Baltische landen is kunstmatig.''

De Russisch-Letse relaties zijn al vijftien jaar slecht – in feite is er geen ex-Sovjet-republiek waarmee Rusland zo slechte relaties heeft als Letland, hetgeen vooral ligt aan de status én de omvang van de grote slavische minderheid in Letland en de weigering van Riga te buigen voor Moskou's druk. Enkele jaren geleden bleek in een opiniepeiling zelfs dat de gewone Rus in het rijtje vermeende vijanden van Rusland het kleine Letland op de tweede plaats zet, achter de VS.

Rusland heeft forse druk gezet achter de invitatie aan Vike-Freiberga, want president Poetin wil de 9de mei graag laten zien een staatsman te zijn en heeft graag zo veel mogelijk leiders bij elkaar. Bovendien wil hij de relaties met Letland best verbeteren. De uitnodiging aan Vike-Freiberga ging in december zelfs met enige intimidatie gepaard. De Russische ambassadeur in Riga, Viktor Kaljoezjni, zei toen dat ,,Rusland met alle EU-landen goede relaties heeft, maar niet met Letland'', en dat Letland met de uitnodiging voor 9 mei ,,nog een laatste kans krijgt'' om ze te verbeteren.

Maar dat moet dan wel gebeuren op Ruslands voorwaarden. Moskou wil dat de relaties worden verbeterd op basis van een bilaterale verklaring van Poetin en Vike-Freiberga waarin uiteraard geen excuses voorkomen voor de wandaden onder de Sovjet-bezetting en waarin het Sovjet-verleden van Letland wordt behandeld alsof het er nooit is geweest. De term bezetting is taboe. In een vraaggesprek dat in feite één lange ruzie was en dat maandag tegen de zin van de ambassadeur werd gepubliceerd zei Kaljoezjni tegen het Letse blad Diena: ,,Als het doel is [de bilaterale verklaring] te vernietigen, moeten we er het woord bezetting in zetten. Als het woord bezetting in de tekst staat, is het document dood.''

En verontschuldigingen? ,,Rusland heeft geen reden zich te verontschuldigen'', vond de ambassadeur. Integendeel: ,,Letland werd [in de Sovjet-tijd] een industrieel ontwikkeld land.'' Dat het vanaf 1940 deel uitmaakte van de Sovjet-Unie, aldus Kaljoezjni tegen Diena, was simpelweg het resultaat van de geheime clausule in het Molotov-Ribbentrop-pact van 23 augustus 1939, waarin Stalins Sovjet-Unie en Hitlers Duitsland Oost-Europa onder elkaar verdeelden. ,,Twee landen werden het eens, of u het nu leuk vindt of niet.'' Of het Hitler-Stalinpact goed of fout was, legaal of illegaal, moreel of immoreel, dat wilde de ambassadeur niet zeggen. ,,Dat is een zaak voor de bilaterale dialoog. Het gebruik van geweld zonder document – dat is Irak. In 1940 was er een document, dat is een feit.'' Het woord bezetting is daarom uit den boze – Kaljoezjni spreekt liever over ,,incorporatie'' van Letland in de Sovjet-Unie. En in de bilaterale verklaring die Vike-Freiberga in Moskou zou moeten (maar niet zal) tekenen moet, als het aan Rusland ligt, het onvrijwillige verblijf van Letland in de Sovjet-Unie ,,co-existentie in een verenigde staat'' heten.

Zo heeft Vike-Freiberga's besluit naar Moskou te gaan enerzijds de Baltisch buren geïrriteerd en zijn er anderzijds geen, of steeds minder, aanwijzingen dat de gespannen relatie met Rusland door haar aanwezigheid bij Poetins feestje zal worden verbeterd.