Ondervoeding in het hospitaal

Eenderde van alle patiënten in een ziekenhuis is bij opname ondervoed. Bij ontslag is dat percentage soms verdubbeld. ,,Patiënten krijgen hetzelfde te eten als het fitte personeel, maar ze hebben heel andere behoeften.''

De oude, zieke mijnheer Hanrath deed mee aan een experiment. Twee keer per dag mocht hij iets kiezen uit de kar vol snacks die langs zijn ziekenhuisbed kwam. Graag nam hij een pannenkoekje, maar hij sloeg ook wel eens over. ,,Doordat ik de hele dag in bed lig, krijg ik geen honger'', zei hij twee jaar geleden tegen het Verpleegkunde katern, een uitgave van het academisch ziekenhuis van de Vrije Universiteit (VUmc) in Amsterdam. Het doel van het experiment was het tegengaan van een serieus, maar slecht onderkend probleem in het ziekenhuis: ondervoeding.

Bij opname in het ziekenhuis blijkt maar liefst 30 procent van de patiënten ondervoed. En dat percentage stijgt tijdens het verblijf vaak nog verder. Omdat zieke mensen weinig eetlust hebben, omdat ze voor menig onderzoek nuchter op de maag moeten zijn. En, omdat het probleem niet goed wordt onderkend. Bij ontslag blijkt daardoor soms wel 60 procent ondervoed.

Probleem is dat ondervoede patiënten niet hun vetreserves verbranden om aan de nodige energie voor allerlei lichaamsprocessen te komen, maar hun eiwitreserves in de spieren. Daardoor hebben ze minder energie voor hun herstel, en zijn ze vatbaarder voor bijvoorbeeld longonstekingen. Ondervoede mensen liggen gemiddeld 13 dagen in het ziekenhuis. Niet-ondervoeden slechts 8,5 dag. ,,Er is te weinig aandacht voor dit probleem'', zegt dr. Ruud Halfens, verbonden aan de vakgroep Zorgwetenschappen van de Universiteit Maastricht. Hij heeft onlangs een landelijk onderzoek afgerond naar ondervoeding in ziekenhuizen. Bij minder dan de helft van de patiënten met ondervoeding wordt het probleem onderkend en volgt hulp van een diëtist.

Terwijl het probleem goed aan te pakken is. Dat blijkt uit het experiment dat twee jaar geleden is begonnen aan het VUmc en inmiddels is afgerond. Aan het onderzoek deden een kleine 300 patiënten mee. Een van hen was mijnheer Hanrath, die aan kanker leed. De mensen moesten bij opname een korte vragenlijst invullen, om vast te stellen of ze al dan niet ondervoed waren. En tijdens hun verblijf in het ziekenhuis mochten ze twee keer per dag iets kiezen uit een snackkar die werd langsgereden door een voedingsassistente. Chocolademelk met slagroom, een milkshake, een sultana, een twix, een kroket, pinda's. De aanpak bleek effectief – het populairst waren de pannenkoek met stroop, en de chocolademelk met slagroom. De ondervoede mensen namen toe in gewicht en bleken daardoor sneller te herstellen. ,,Als je het goed aanpakt kun je ze een tot drie dagen eerder uit het ziekenhuis ontslaan'', zegt dr. Marian van Bokhorst-de van der Schueren, hoofd diëtetiek en voedingswetenschappen aan het VUmc. Op een gemiddelde verblijfsduur van 13 dagen vindt ze dat een behoorlijke tijdwinst.

Van Bokhorst-de van der Schueren hoopt dat de situatie in Nederland binnenkort verbetert. Het ministerie van Volksgezondheid organiseert deze maand in ieder geval een bijeenkomst om het probleem onder de aandacht te brengen van specialisten, ziekenhuisbestuurders en zorgverzekeraars. Voor maart staat nog zo'n bijeenkomst gepland. ,,We willen dat diëtisten beter worden betrokken bij de patiëntenzorg in het ziekenhuis'', laat een woordvoerder van VWS weten. ,,Hun kennis wordt lang niet altijd goed benut, terwijl patiënten door een goede voeding aanzienlijk sneller herstellen.''

Verder heeft de Europese Commissie eind 2003 een resolutie aangenomen om de voedingszorg in ziekenhuizen te verbeteren. Het hoge aantal ondervoede patiënten in Europa wordt daarin ,,onacceptabel'' genoemd. Volgens de resolutie moeten ziekenhuizen routinematig gaan screenen op de voedingstoestand van patiënten. Is er sprake van ondervoeding dan moet de behandeling daarop worden afgestemd. En die behandeling moet elke week worden geëvalueerd. Ondervoeding moet in eerste instantie via normale voeding worden aangepakt, en niet via kunstmatige voeding. Patiënten moeten hun eigen eetomgeving kunnen kiezen. ,,Alle ziekenhuismedewerkers moeten voeding als een belangrijk onderdeel van de patiëntenzorg gaan zien'', zo stelt de resolutie. Volgens de Maastrichtse onderzoeker Halfens is dat nu nog niet zo. ,,Artsen focussen met name op de ziekte. Ondervoeding wordt glad vergeten.''

Belangrijk probleem is volgens Van Bokhorst-de van der Schueren de logistiek van de ziekenhuiskeuken. De koks bereiden het eten nu nog volgens de richtlijnen zoals die gelden voor gezonde mensen. Die voeding is prima voor het fitte personeel, maar patiënten hebben door hun ziekte vaak speciale eisen. Voor sommige groepen, zoals kankerpatiënten, kan op verzoek een aangepast eiwit- en energierijkdieet worden aangevraagd. Zoiets zou juist de standaard moeten worden, meent Van Bokhorst-de van der Schueren. En de klassieke gezonde voeding een uitzondering. ,,De ziekenhuispatiënt is veranderd de afgelopen decennia. De zorg is meer naar de thuissituatie verplaatst. In het ziekenhuis worden veel klachten poliklinisch afgehandeld. De mensen die tegenwoordig voor langere tijd in het ziekenhuis komen zijn echt ziek. Ze hebben qua voeding andere behoeften dan gezonde mensen'', zegt ze.

Een ander probleem is dat patiënten in de meeste ziekenhuizen vandaag moeten aangeven wat ze morgen willen eten. Terwijl de behoefte de volgende dag alweer veranderd kan zijn. ,,Er wordt te weinig vanuit de patiënt geredeneerd'', zegt Martin Roosemalen, hoofd hoteldienst van het VUmc. Dat zou meer moeten gebeuren, vindt hij. ,,Want de patiënt heeft weinig tijd, of zin, om te eten. Als hij een keer honger heeft, of kan eten, moet dat ook beschikbaar zijn.''

Volgens Roosemalen overweegt het VUmc een geheel nieuwe inrichting van de keuken. ,,We willen de maaltijden voor personeel en patiënten volledig gaan scheiden'', zegt hij. De patiënt krijgt geserveerd wat hij nodig heeft, op het moment dat hij er behoefte aan heeft. Het eten hoeft niet langer een dag van te voren worden besteld. Zo is er op elk moment van de dag een broodwagen beschikbaar die op aanvraag langs komt rijden. De patiënt kan ter plekke kiezen waar hij zin in heeft.

Volgens Van Bokhorst-de van der Schueren is het essentieel om alle patiënten bij opname te screenen. Dat kan via een eenvoudige vragenlijst, bijvoorbeeld de lijst die haar collega Hinke Kruizenga heeft ontwikkeld voor het experiment dat aan het VUmc heeft gelopen. Ze hoopt dat het ziekehuis de opzet van het experiment nog dit jaar standaard zal invoeren. Aan de kosten kan het volgens Van Bokhorst-de van der Schueren niet liggen. Haar collega Kruizenga berekende dat het 34 euro per dag per patiënt extra kost om de vragenlijst af te handelen, en de infrastructuur voor de snackkar op te zetten. Dat is de besparing van één tot drie dagen ziekenhuisopname wel waard, meent de diëtiste. Want een extra opnamedag kost al gauw honderden euro's. ,,Voor de patiënt, het ziekenhuis en de zorgverzekeraar is dat winst.''