`Nederland is in verwarring'

Het onderwijs moet een grotere bijdrage leveren aan de socialisatie van burgers, vindt de raad. ,,Dit gaat niet over normen en waarden, dit gaat over kennis.''

,,Scepsis leidt tot leegte. De sceptici moeten nu even een paar jaar hun mond houden en de mensen die er wel in geloven hun werk laten doen.''

Fons van Wieringen, voorzitter van de Onderwijsraad, verweert zich op voorhand tegen mogelijke reacties op het voorstel dat het adviesorgaan van de minister van Onderwijs vandaag heeft gelanceerd. Het Nederlandse onderwijs moet een grotere bijdrage leveren aan de socialisatie van burgers, vindt de raad. Leerlingen en studenten, van basis- tot en met hoger onderwijs, moeten worden opgevoed tot burgers die actief deelnemen aan de samenleving. Dat kan op twee manieren: aandacht voor burgerschap en aandacht voor Nederlands erfgoed.

Voor degenen die hierbij meteen aan premier Balkenende denken, heeft PvdA-lid Van Wieringen ook een antwoord klaar. ,,Dit is geen ethisch reveil of morele herbewapening. Dit gaat niet over normen en waarden, dit gaat over kennis. Minister Van der Hoeven zet in op het normatieve aspect, terwijl Gerrit Zalm pleit voor geschiedenis als verplicht vak op de middelbare school. Het initiatief moet terug van Financiën naar Onderwijs.''

Het opleiden van leerlingen is al moeilijk genoeg. Moet het onderwijs nu ook nog gaan opvoeden?

,,Nederland is in verwarring: de groeiende invloed van de Europese Unie, de individualisering, de opkomst van de islam. Juist in deze omstandigheden is het belangrijk om bijeen te brengen wat velen de moeite waard vinden. In de overdracht en verspreiding daarvan zou het onderwijs een veel grotere rol kunnen en moeten spelen dan nu gebeurt. Veel mensen in het onderwijs willen dat ook graag. Logisch, want wat is er mooier dan het overdragen van cultuur?''

Burgerschap is een modieus begrip, voor velerlei uitleg vatbaar. Wat betekent aandacht daarvoor in de praktijk?

,,In het primair en voortgezet onderwijs is het zeker geen apart vak, het is geïntegreerd in de omgangsvormen op school. Het komt bijvoorbeeld tot uiting in een gedragscode, met daarin onder meer kledingvoorschriften. Zo leren leerlingen dat ze niet alleen rechten hebben, maar ook plichten. Ze genieten voordelen van deze samenleving. Door een bijdrage te leveren aan de organisatie van de samenleving, kunnen die voordelen gerealiseerd worden. Het mes snijdt aan twee kanten: het leven op school wordt aantrekkelijker en de sociale cohesie in de samenleving wordt gestimuleerd.''

Wat betekent aandacht voor burgerschap in het hoger onderwijs?

,,Het hoeft niet per se inhoudelijk te zijn, het kan ook op organisatorisch vlak. Stimuleren van kleinschaligheid en differentiatie is een stap in de goede richting. Waarom zet een rechtenfaculteit duizend eerstejaars bij elkaar? Ze gaan verloren in anonimiteit. Je kunt ze ook verdelen over drie of vier scholen met elk een eigen karakter. Het hoger onderwijs doet niets aan burgerschap en de minister laat dat zo, vanwege de autonomie. De sociale vorming van studenten wordt nu overgelaten aan cafés en studentenverenigingen. Dat lijkt me niet optimaal.''

De raad pleit ook voor `een nieuwe canon voor het onderwijs', een selectie uit de Nederlandse cultuur en geschiedenis die aan volgende generaties moet worden overgedragen. Een nieuw beschavingsoffensief?

,,Die term verwijst naar de ambities van een elite aan het einde van de achttiende eeuw die de rest van de bevolking iets wilde opleggen. Daar is nu geen sprake van. Straks is de helft van onze bevolking hoger opgeleid, deze canon kan gedragen worden door een breed deel van de bevolking. Die omslag gaat snel: twee generaties geleden waren leraren op de lagere school hoger opgeleid dan de ouders van hun leerlingen, nu is het veelal omgekeerd.''

Hoe voorkomen we een eindeloos debat over de selectie van waardevol erfgoed? Gereformeerden vinden andere gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis belangrijk dan sociaal-democraten.

,,In een volstrekt verzuilde samenleving is dat inderdaad lastig. Maar in die tijd leven we niet meer. Voor het vaststellen van de canon zijn besluitvormingsmethoden. Wij stellen ons voor dat het een combinatie wordt van de keuze van professionals en liefhebbers. Volslagen leken hebben geen inbreng.''

En hoe werkt het in de praktijk van het leslokaal?

,,Het zal naar voren komen bij de vakken Nederlands, geschiedenis, maatschappijleer, culturele en kunstzinnige vorming. Neem bijvoorbeeld de actuele discussie over de herinrichting van het Rijksmuseum. Wat laat je zien in dit nationale symbool? Maar ook bij aardrijkskunde of techniek kan de plaatsing van de Noord-Hollandse polder de Beemster op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO aan de orde komen. Het gaat om drie lagen: datgene dat in kerndoelen en examenprogramma's is vastgelegd, datgene dat de docent als extra meegeeft en de brede laag die verdergaat dan onderwijs alleen.''

Worden dat niet weer extra verplichtingen voor scholen? Minister Van der Hoeven wil het aantal in kerndoelen vastgelegde eisen aan scholen juist verminderen.

,,Een deel zal in de kerndoelen terugkomen, maar dat zal in plaats van al bestaande eisen zijn. Maar zeker niet alles wordt verplicht. Het gaat om drie lagen: datgene dat in kerndoelen en examenprogramma's is vastgelegd, wat de docent als extra meegeeft en de brede laag die verder gaat dan onderwijs alleen. De wettelijke bevoegdheid van de minister beperkt zich tot de eerste laag.''

Politici van Jan Marijnissen tot Jozias van Aartsen pleiten voor meer historisch besef. Schaart de Onderwijsraad zich in dat koor?

,,Ons pleidooi is breder. Het gaat om meer dan historische kennis, het gaat om nationale identititeit. De canon was er altijd al, maar is in Nederland nooit expliciet gemaakt. Denk bijvoorbeeld aan die arrenslee waar de winnaars van het EK schaatsen in worden rondgereden. Dat beeld, zei de verslaggever, bezorgt veel Nederlanders een feelgood-gevoel. Dat is dus iets dat we delen.''

    • Guus Valk
    • Mark Duursma