Tot over de oren (Gerectificeerd)

Verliefdheid is als een verslaving, zegt de Amerikaanse antropologe Helen Fisher. `Het gaat samen met grote afhankelijkheid, enorme stemmingswisselingen, intens verlangen. En iemand die gedumpt is, heeft echte ontwenningsverschijnselen.'

JE EET NIET MEER, je slaapt niet meer, er is maar één ding waar je aan kunt denken – die ene persoon. Je weet dat je diegene in gedachten veel mooier maakt dan hij is, maar dat moet dan maar; je krijgt genoeg energie van dat gedroom om je zelfbedrog te compenseren. Er zijn momenten dat je er wanhopig van wordt, maar zodra die ene weer in de buurt is, word je overvallen door hoop en verlangen en een stuiterend gevoel van geluk.

Antropologe Helen Fisher doet er sinds 1996 onderzoek naar, verliefdheid. Op de campus van de Stony Brook-universiteit in New York hing ze briefjes op met de tekst: `Ben jij net verschrikkelijk verliefd geworden?' Ze sprak soms uren met de mensen die zich aanmeldden, uit interesse en om de meest verliefden te selecteren. Uiteindelijk legde ze twintig bovengemiddeld vaak giechelende, zuchtende en sereen glimlachende jonge mannen en vrouwen in een fMRI-scanner, een apparaat dat de doorbloeding van verschillende hersengebieden meet (de afkorting staat voor functional magnetic resonance imaging). De proefpersonen werden tweemaal gescand: één keer terwijl ze naar een foto van hun geliefde keken, en één keer terwijl ze naar een foto van een `neutrale' kennis keken, nadat ze gedurende veertig seconden in gedachten hadden teruggeteld van 4.673 in stappen van 7. Zo vormden Fishers verliefden hun eigen verminderd-verliefde controlegroep. Ze ontdekte onder meer waar verliefdheid zetelt in de hersenen en dat het geen emotie is, maar een `drift'. ``Er zijn niet veel antropologen die zulk onderzoek doen met hersenscans, nee', zegt ze in haar appartement in New York. ``Maar het beantwoordt de vragen waarin ik geïnteresseerd ben: hoe de hersenen geëvolueerd zijn en hoe romantische liefde in de hersenen werkt. En het was nog nooit gedaan.'

Fisher woont tegenover Central Park, vlakbij de hoek waar de paardenkoetsjes hun romantische rondrit beginnen. Fisher moet eerst nog even wat denkbeeldige rommel op stapeltjes leggen in haar opgeruimde huis, maar als ze eenmaal aan tafel zit, naast hoge kasten vol boeken over liefde, seks en relaties, houdt ze een uur lang bijna niet meer op met praten. Over verliefdheid vooral, te beginnen met haar verbazing dat het geen emotie bleek te zijn zoals boosheid of trots: ``Verliefdheid is net als honger en dorst een `drive', een drift – dat woord is in de wetenschap enigszins in onbruik geraakt, maar ik wil het wel weer in ere herstellen, het is een prima woord.'

Bij verliefde mensen, ontdekte Fisher, zijn de hersengedeelten actief die geassocieerd zijn met de motivatie om een bepaalde prijs te winnen: de caudate nucleus en het ventraal-tegmentaal gebied. ``Dat deel van de hersenen maakt en verspreidt dopamine, een neurotransmitter die samenhangt met slapeloosheid, hongerverlies, intense energie en sterk gefocuste aandacht, de basiskenmerken van romantische liefde. Het gaat om hetzelfde circuit dat actief is bij mensen die cocaïne hebben gebruikt of die uitzicht hebben op een geldelijke beloning.'

libido

Lust, de behoefte aan seksuele bevrediging, is iets heel anders dan verliefdheid, blijkt nog maar eens. ``Bij seksuele gevoelens is de hypothalamus actief en wordt testosteron geproduceerd, zo hebben andere onderzoeksgroepen ontdekt. In Amerika heb je ook mensen die zichzelf extra testosteron toedienen om hun libido te verhogen – mannen en vrouwen van middelbare leeftijd, of mensen die gewoon een lage sex drive hebben. Ze injecteren het of gebruiken een pleister.'

In haar vorig jaar verschenen boek Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love, onderscheidt Fisher naast verliefdheid en lust nog een derde met liefde geassocieerde toestand waarin de hersenen kunnen verkeren: gehechtheid, het rustige, veilige gevoel dat je hebt voor iemand van wie je al een tijdlang houdt en die al een tijd van jou houdt. Maar ze richt zich zelf in haar onderzoek vooral op romantische liefde: een drift die, zegt ze, sterker is dan de sex drive. ``Ga maar na: je pleegt geen zelfmoord als iemand je afwijst in bed, maar mensen plegen wel zelfmoord als ze worden afgewezen door iemand op wie ze verliefd zijn. Vooral mannen trouwens; drie keer zoveel mannen als vrouwen plegen om romantische redenen zelfmoord. Mannen worden sowieso sneller en intenser verliefd.'

Er zijn meer verschillen tussen de seksen als het om verliefdheid gaat, ontdekte Fisher in het hersenscan-onderzoek, dat ze uitvoerde met psycholoog Arthur Aron. ``Mannen en vrouwen voelen zich wel ongeveer hetzelfde als ze verliefd zijn en globaal worden dezelfde hersengebieden geactiveerd. Maar bij verliefde vrouwen zijn tevens die delen van de hersenen actief die geassocieerd worden met het geheugen en met herinneringen, en bij mannen niet..'

En bij verliefde mannen, ontdekte ze, is tevens het hersengebied actief dat de verwerking en integratie van visuele informatie verzorgt. ``Mannen zijn heel visueel ingesteld. Dat ligt voor de hand als je bedenkt dat vrouwen hun leven lang bezig zijn om te zorgen dat ze er leuk uitzien voor mannen – ze proberen in feite heel darwinistisch tekenen van jeugd, gezondheid en vruchtbaarheid te vertonen.' Fisher heeft hier nog geen boze reacties van feministen op gekregen, vertelt ze desgevraagd. ``Wel op mijn vorige boek, The First Sex, waarin ik toch betoog dat vrouwen de toekomst hebben en dat ze goede leiders zijn. Maar er bestaan nu eenmaal verschillen tussen mannen en vrouwen, dat is een gegeven. Feministen die beweren dat mannen en vrouwen precies gelijk zijn, zijn alleen maar bang dat die verschillen tegen vrouwen gebruikt zullen worden.'

edelhert

Verliefdheid heeft een belangrijke evolutionaire functie, aldus Fisher. ``Darwin vroeg zich af waarom sommige dieren zulke schijnbaar nutteloze, opvallende uiterlijke kenmerken hebben – de staart van een pauw, het gewei van een edelhert. Hij concludeerde dat dat tekenen van gezondheid zijn, waarmee die dieren laten zien dat ze een goede partner zijn. De romantische liefde sluit daar precies op aan; niet seks maar verliefdheid, romantische aantrekking, is de andere kant van die medaille.'

Ook andere dieren dan de mens kennen romantische liefde, zegt Fisher. Voor haar boek verzamelde ze alles wat ze binnen haar eigen en andere wetenschappelijke disciplines over verliefdheid kon vinden, en ze citeert aandoenlijke beschrijvingen die ethologen hebben gegeven van intens `verliefde' dieren – al hebben die dat gedrag niet per se zo genoemd. Vossen die hun maatje voortdurend aanraken, zoenen, likken, neuzen; bavianen die te nerveus zijn om die ene direct aan te kijken maar die hem of haar toch niet uit het oog durven verliezen; jaloerse mannetjes-sialia's (Noord-Afrikaanse zangvogels) die een bij hun nest geplaatste opgezette vogel woedend uit elkaar trekken, waarna ze hun broedende vrouwtje ook verjagen. Giraffen en vlinders die elkaar urenlang volgen, langer dan de biologen het volhielden; tongzoenende chimpansees; bevers die maandenlang onafscheidelijk waren voordat ze het voor het eerst met elkaar deden. Een hongerige leeuw die een hele gazelle aan zijn vrouwtje gaf.

Het is een van de belangrijkste boodschappen van haar boek, vindt ze: ``Mensen moeten zich realiseren dat dieren ook liefde kennen, dat we niet alleen zijn op deze planeet. We hebben naar meer dan honderd diersoorten gekeken, en die hebben allemaal heel specifieke voorkeuren als het om partnerkeuze gaat. Als ze een potentiële partner hebben uitgekozen, kunnen ze die heel vasthoudend volgen, ze hebben dan extreem veel energie, niet veel honger en ze slapen niet veel. Het basale patroon is hetzelfde als bij verliefde mensen, en je ziet het niet alleen bij zoogdieren maar zelfs bij vogels.'

Verliefdheid is dus niet uniek voor mensen, maar de menselijke uitingsvorm ervan is veel verder ontwikkeld, zegt Fisher. ``Mensen hebben in de loop van de evolutie een enorme prefrontale cortex ontwikkeld. Bij ons zijn de basale gevoelens die dieren ook kennen, ingebed in iets veel breders. Dieren versieren elkaar met speciale geluiden, met zang, en met bepaalde houdingen, dansjes. Maar wij hebben een heel scala aan regels en dresscodes en wat al niet als het om flirten gaat. Mensen die iemand voor zich willen winnen, kunnen bovendien gedichten of romans schrijven, theatervoorstellingen maken, televisieprogramma`s, films. Kunst kan natuurlijk meer gevoelens uitdrukken dan alleen liefde: de verschrikkingen van een oorlog, de schoonheid van de natuur, of de eindigheid van het bestaan. Maar verliefdheid, romantische liefde, is toch wel het belangrijkste.'

countrymuziek

Een vriendin, vertelt ze, wilde laatst een bandje voor haar opnemen met countrymuziek, en probeerde daarvoor liedjes te vinden over de drie soorten liefde die Fisher onderscheidt, verliefdheid, lust en gehechtheid. ``Ze kwam er ongeveer een miljoen tegen over romantische liefde, een paar over seks, maar bijna niks over gehechtheid. Ook wel logisch natuurlijk: in een veilige relatie slaap je lekker en ga je niet in het midden van de nacht opstaan om een lied te schrijven. Dat doen mensen die toch al wakker liggen omdat hun schatje niet gebeld heeft.' Fisher vermoedt dat het dopaminesysteem dat in werking treedt bij verliefdheid tevens creativiteit oproept. ``De directe link met creativiteit heb ik nog niet bewezen, maar dopamine is in elk geval gerelateerd aan nieuwigheden, als mensen in een vreemde, onbekende situatie terechtkomen, stijgt het dopamineniveau. Verliefdheid heeft ook een echte persoonlijkheidsverandering tot gevolg. Mensen krijgen nieuwe hobbies, of ze nemen een nieuw kapsel en nieuwe kleren, ze gaan leuk vinden wat hun geliefde leuk vindt.'

Fishers boek beschrijft ook culturele verschillen en overeenkomsten in verliefdheid. ``Ik denk dat romantische liefde universeel is, maar op wie je verliefd wordt, wie je kiest, is in sterke mate cultureel bepaald. Je ziet die culturele variatie ook bij angst. Alle culturen kennen angst, maar waar mensen precies bang voor zijn, verschilt per cultuur. Jij en ik zullen verliefd worden op vergelijkbare types, maar dat zijn heel andere mannen dan een vrouw uit een pygmeeënstam zou kiezen.' En in verschillende culturen beleven mensen hun verliefdheden op verschillende manieren, zegt Fisher. ``In culturen waar de ouders een partner voor hun kind zoeken, vindt romantiek in het algemeen een plaats buiten het huwelijk. Maar in India bijvoorbeeld zie je dat traditionele mensen verliefd worden op degene met wie ze trouwen. Dat is ook niet zo gek: die mensen hebben hun hele leven te horen gekregen dat hun ouders de perfecte partner uitkiezen, dus ze verwáchten dat ze verliefd worden. En met de ongelooflijke hoeveelheid nieuwe, opwindende feestelijkheden die ze meemaken, wordt de kans ook groter dat dat gebeurt. Er is zelfs een woord voor het moment, tijdens de huwelijksceremonie, dat de blikken van de huwelijkspartners elkaar voor het eerst ontmoeten dat zou het moment zijn dat de liefde zijn intrede doet.'

Het jammere van verliefdheid is wel dat het overgaat – en waarschijnlijk niet pas na zeven jaar, bij iets als een seven year itch, maar al eerder: er lijkt zoiets als een four year itch te bestaan. Fisher ontdekte dat wereldwijd de meeste echtscheidingen plaatsvinden na vier jaar huwelijk. Dat is lang genoeg, zegt ze, om het kind door de meest kwetsbare jaren heen te helpen. In diverse niet-westerse culturen, bijvoorbeeld bij de Aboriginals, de !Kung Bosjesmannen en bepaalde indianenstammen uit het Amazonegebied, krijgen vrouwen om de vier jaar kinderen; en niet noodzakelijkerwijs van dezelfde man. ``Ik denk dat dat misschien wel het oorspronkelijke, natuurlijke patroon is. Na die eerste periode heb je ofwel een diepe band ontwikkeld en deel je allerlei gewoontes en ideeën... of het gaat over.' In dat geval ga je op zoek naar een ander.

Op twee mensen tegelijk verliefd zijn, daar gelooft Fisher niet in. ``Ik denk dat je wel een beetje verliefd kunt zijn op verschillende mensen tegelijk, in de allereerste fase. Maar een full blown verliefdheid, dat stadium kan niet met twee mensen tegelijk. Eén van de belangrijkste kenmerken daarvan is immers die intens gefocuste aandacht en energie. Je kunt wel gehecht zijn aan één persoon, en heel erg verliefd op een ander. Die mogelijkheid zit ingebakken in de menselijke natuur.'

Maar in moderne tijden kunnen mensen volgens Fisher wel zelf van alles doen om hun relatie langer dan vier jaar spannend te houden. We kunnen leren om onze hersenen voor de gek te houden, schrijft ze in het voorlaatste hoofdstuk, vol manieren en mogelijkheden om de romantische liefde onder controle te houden. ``Ja, ik had het gevoel dat ik niet een heel boek over verliefdheid kon schrijven en de lezer vervolgens in de steek laten', zegt ze. ``Dus heb ik maar iets geschreven over wat je moet doen om eroverheen te komen als je afgewezen bent, over hoe je verliefdheid kunt oproepen en over hoe je de liefde levend kunt houden in lange relaties.'

bungeejumpen

Voor dat laatste moet je regelmatig nieuwe, liefst spannende dingen met je partner gaan doen, want de opwinding die dat teweegbrengt, kan een verliefd gevoel oproepen. ``Wat je dan moet doen? Dat hangt ervan af, dat kan van alles zijn. Neem bijvoorbeeld eens de metro of de bus naar het eindpunt, zoek daar een restaurant en ga er eten. Ga een weekend weg zonder iets geregeld te hebben. Ga buiten zwemmen in het donker, zonder kleren. Je hoeft niet per se uit een vliegtuig te springen of te gaan bungeejumpen. Oudere mensen zijn trouwens beter in het bedenken van interessante nieuwe dingen om samen te doen dan jonge mensen. Uit onderzoek blijkt dat jongeren vaker terechtkomen bij dingen die ze al kenden.'

Voor mensen die juist van hun verliefdheid afwillen, bijvoorbeeld omdat het object van hun liefde niets van hen wil weten of omdat hun geliefde het net heeft uitgemaakt, heeft Fisher ook tips. Je moet beginnen om jezelf als een verslaafde te zien: ``Verliefdheid is ook echt een verslaving. Eerst is het genoeg om iemand op woensdag en zaterdag te zien, dan wil je hem elke avond zien en vervolgens wil je met hem trouwen. Dat voelt geweldig als het allemaal goed gaat en verschrikkelijk als het fout gaat. Verliefdheid gaat samen met grote afhankelijkheid, enorme stemmingswisselingen, intens verlangen. Iemand die gedumpt is, heeft echte ontwenningsverschijnselen: die ligt in bed te huilen, gaat zijn geliefde monomaan volgen of begint te drinken. En als het goed lijkt te gaan, kan er toch een terugval komen: als je ex acht maanden later ineens belt, moet je door weer precies diezelfde gevoelens heen.'

Om dat onder controle te krijgen, zegt Fisher, moet je een vergelijkbare procedure volgen als mensen bijvoorbeeld bij de Alcoholics Anonymous doen. ``Kaarten en brieven weggooien, niet bellen, niet schrijven, diegene uit je systeem bannen. Doe nieuwe dingen met vrienden, ga sporten. Dat is moeilijk, want je bent vaak te depressief om een stap te verzetten. Maar uiteindelijk beginnen de hersenen zich weer te herstellen.' Jezelf voornemen om nooit meer verliefd te worden is in elk geval onzin, Fisher begint te giechelen bij de suggestie. ``Nee, dat kan absoluut niet! Het is wel zo dat sommige mensen van nature al minder snel en intens verliefd worden dan andere. Voor een deel is het genetisch bepaald, hormoonniveaus zijn vaak erfelijk bepaald. Maar soms denkt iemand dat hij nooit meer verliefd wordt, en woont hij drie jaar later samen. Je kunt liefde niet voorspellen, it visits like the wind.'

Romantisch is Fisher nog steeds, al heeft ze ook in heel praktische zin baat bij haar eigen onderzoek. ``Ik begrijp nu beter dan vroeger wat er in mijn vriend omgaat. Als hij boos op me wordt, weet ik dat dat soms komt doordat hij eigenlijk jaloers is. En ik weet beter op welke momenten ik wel en niet tegen hem moet praten. Ik begrijp het ook beter als studenten van mij problemen hebben in de liefde en daardoor afspraken niet nakomen – meer in het algemeen heb ik het gevoel dat ik meer inzicht heb in mensen... dat ik een diepere verbondenheid voel met mensen in het algemeen, met de mens als soort.' En verliefd wordt ze nog steeds, ook al weet ze nu hoe dat werkt. ``Ja weet je, je kunt heel precies alle ingrediënten in een reep chocola kennen, maar dan ga je zitten en je proeft hem... Nee, onderzoek doen naar verliefdheid heeft voor mij helemaal niets van de magie weggenomen.'

Helen Fisher, Why We Love, uitg. Henry Holt and Co. 2004. ISBN 0-8050-6913-5

Rectificatie

Verliefdheid

Helaas is vorige week bij het verhaal `Tot over je oren' niet vermeld dat het boek van Helen Fischer over verliefdheid juist die week in het Nederlands is verschenen: `Waarom wij liefhebben', uitgeverij Contact, €29.95, ISBN 90 25418767.