Menashe

Eerste indruk: rechtsomkeerts... heette het boekje dat in 2001 verscheen ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van het Amsterdamse schaakhuis Gambiet. En inderdaad, het is lang niet zo'n statig etablissement als het Café de la Régence, waar Voltaire, Diderot en Napoleon schaakten. In Gambiet zijn de muren in de loop der jaren van wit tot geel tot bruin verkleurd en het meubilair is gammel, maar de muziek is klassiek en de schaakpartijen hartstochtelijk. Het kostte me moeite om de vorige zinnen niet in de verleden tijd te zetten, zozeer is dat café verbonden met de eigenaar Menashe Goldberg, die vorige week vrijdag overleed.

Hij werd in 1939 geboren in Polen, geen goede tijd en plaats voor een joods kind om geboren te worden. Zijn vader werd door de Duitsers vermoord, maar hij kwam met zijn moeder en een oudere broer in 1942 in Israël terecht, doordat de Duitsers een paar honderd joden ruilden voor Duitse kolonisten in het Britse mandaatgebied Palestina.

In de jaren zestig kwam hij min of meer bij toeval in Amsterdam. Bij het Israëlische computerbedrijf waar hij werkte hadden ze gezegd dat hij maar een tijdje op moest krassen, voor de rust in het bedrijf. Met een paar vrienden ging hij met een bootje naar Cyprus en misschien vonden die vrienden ook dat het zonder hem rustiger zou zijn, in ieder geval ging Menashe in zijn eentje verder naar Amsterdam, waar hij iemand kende.

Schaken was zijn grote hartstocht en in het schaakcafé dat hij in 1981 aan de Bloemgracht opende moet hij in de eerste tien jaar 30.000 partijen gespeeld hebben. Dat is uitgerekend in een ander jubileumboekje, uit 1991.

Uit die jubileumboekjes blijkt dat de band tussen schaken en literatuur in het café ook na Voltaire en Diderot bewaard is, want er staan bijdragen in van de dichters Jan Kal, Paul van den Hout en Drs. P en van de vertaalster van Russische literatuur Anne Stoffel. Menashe zelf heeft maar één keer iets geschreven. Dat stuk begon met de zin: ,,I was just sitting down at the board, comes the famous swindler Rolf Schreuder and says: Side bet?'' Een krachtige zin, die je het idee geeft dat hij vaker had moeten schrijven. De zin is in het Engels, na meer dan dertig jaar verblijf in Nederland. Inburgeren, dat moesten de kaaskoppen maar bij hem doen, niet omgekeerd.

Hij had het graag over de `Gambiet atmosfeer' en over `de familie' van Gambiet en hij was een liefdevolle, maar ook strenge familievader, die ruzie beschouwde als een manier om tot een openhartig menselijk contact te komen.

Zijn gezondheid was slecht. Hij had een zwak hart en lang geleden was hem gezegd dat hij hoogstens vijftig zou worden, wat dus nog erg meegevallen is. In 2001 zei een feestredenaar in het schaakhuis dat Menashe door zorgvuldig uitbesteden van alle taken er in was geslaagd om bijna niets meer zelf te doen: ,,Het leven terugbrengen tot drinken, roken en schaken, voorwaar een unieke prestatie.'' Dat klinkt op zo'n feestje mooier dan het in werkelijkheid was.

Tot aan het eind van zijn leven bleef Menashe schaken, in zijn eigen café, in het `oudeloellenkampioenschap', zoals hij het seniorenkampioenschap van de Schaakbond Groot Amsterdam noemde, en in open toernooien in het buitenland, maar het ging steeds moeilijker. En met zijn verslechterende gezondheid werd hij knorriger. Hij daalde af van zijn woonverdieping boven het schaakhuis en ging dan alle tafeltjes af om de een na de andere schakende klant te beledigen, verlangend naar ruzie. ,,Dat leren ze op de hotelschool'', zei een van de klanten. ,,Een goede gastheer maakt een rondje en heeft voor iedereen een persoonlijk woord.'' Menashe kon knorrig zijn, maar de gasten waren ook niet op hun mondje gevallen.

Zelfs de klanten die van Menashe een levenslang caféverbod hadden gekregen waren op de begrafenis en er werd veel gepraat over hoe het nu verder moet en of het roemruchte open kampioenschap van de Jordaan nog zal voortbestaan.

Wit Menashe Goldberg-zwart Quant, St Heliers open, Jersey 1997

1. e2-e4 c7-c5 2. Pb1-c3 d7-d6 3. f2-f4 a7-a6 4. Pg1-f3 Pb8-c6 5. Lf1-c4 e7-e6 6. a2-a3 Lf8-e7 7. 0-0 b7-b5 8. Lc4-a2 Dd8-c7 9. d2-d3 Pg8-f6 10. Lc1-d2 0-0 11. Ta1-c1 Lc8-b7 12. Dd1-e1 Tf8-e8 13. De1-g3 Le7-f8 14. f4-f5 Pc6-d8 15. f5xe6 f7xe6 16. Pf3-g5 Kg8-h8 17. Dg3-h4 h7-h6 18. Pg5-h3 Pf6-h7 19. Dh4-h5 Te8-e7 20. Ph3-f4 Kh8-g8 21. Dh5-g6 c5-c4 22. Pf4-h5 Kg8-h8 23. Tf1-f3 Pd8-f7 24. d3-d4 Lb7-c6 25. Tc1-f1 Lc6-e8 26. La2-b1 Ta8-d8 27. Pc3-e2 a6-a5

MmMdicMf

mMeMdhah

MmMmgmKa

agmMaMmH

MmMAMmMm

AMBMmJmM

MAGCMmGA

mImMmJFM

30. Pc3xb5 Le8xb5 31. c2-c4 Pf7-g5 32. Ld2xg5 Ph7-f6 33. Ph5xf6 g7xf6 34. Lg5xf6+ Zwart gaf op.