Doemscenario's over natuurbehoud

Zonder bemoeienis van het Rijk is de kans groot dat veel natuur binnenkort is verdwenen. Het RIVM schetst sombere scenario's. Hoe erg Nederland verstedelijkt hangt af van het `wereldbeeld'.

De verstedelijking van Nederland zal de komende kwart eeuw vermoedelijk fors toenemen. Dat is ,,strijdig'' met de uitgangspunten van dit kabinet, dat de aantasting van het landschap wil beperken, zo stelt het Milieu- en Natuurplanbureau van het RIVM in Bilthoven in een rapport dat vandaag is verschenen, voorafgaand aan het uitgestelde debat maandag in de Tweede Kamer over de Nota Ruimte van minister Sybilla Dekker (VROM).

Het kabinet wil zich minder bemoeien met de inrichting van Nederland dan vorige kabinetten, behalve wanneer het gaat om gebieden of sectoren van nationaal belang, zoals de belangrijkste stedelijke netwerken, de economische kerngebieden en de belangrijkste transportroutes daartussen.

De onderzoekers van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) stellen nu dat delen van Nederland, zoals de Utrechtse Heuvelrug en delen van het Groene Hart zullen `dichtslibben' met woningen, bedrijven en recreatieve voorzieningen als een actieve overheidsbemoeienis uitblijft. Dit komt voornamelijk omdat deze gebieden buiten de Europese regelgeving vallen en in eigen land onvoldoende juridisch worden beschermd.

Het kabinet heeft twintig nationale landschappen aangewezen waarbinnen alleen restrictief mag worden bebouwd. Volgens het nu verschenen rapport `Ruimtelijke Beelden' zal van dat restrictieve beleid niet zo veel terecht komen. Dat een gebied deel uitmaakt van de ecologische hoofdstructuur zal ook niet veel uitmaken. Er zullen in 2030 ook meer bedrijventerreinen zijn verrezen langs op- en afritten van snelwegen in heel Nederland.

De mate van verstedelijking zal vooral afhangen van het wereldbeeld dat Nederland de komende eeuw zal aanhangen. ,,Wij willen erop wijzen dat als de Nederlandse politiek zich niet uitspreekt over de wenselijkheid van een wereldbeeld, de verstedelijking zich als het ware vanzelf opdringt'', zegt Marianne Kuijpers, teamleider ruimte bij het MNP.

Het kabinet heeft bij de ruimtelijke inrichting van Nederland de komende kwart eeuw de provincies een belangrijke rol toebedeeld. Zij moeten gemeentelijke plannen combineren, liefst eigen regionale plannen maken en bij de uitwerking daarvan samenwerken met projectontwikkelaars en andere partijen. Maar dat is niet genoeg. Kuijpers: ,,Uit het verleden weten we dat staand beleid vaak niet wordt gerealiseerd.'' Om werkelijk greep te houden op de ruimte, aldus het MNP, moeten provincies ook de plannen van gemeenten kunnen beoordelen en beïnvloeden.

De onderzoekers hebben de effecten op de ruimte in Nederland bekeken aan de hand van vier scenario's. Het eerste scenario (`mondiale markt') is de mondiale vrijhandel in de prestatiemaatschappij, waarbij de economie fors groeit, maar waarin ook sociale samenhang en culturele identiteit verloren kan gaan. Een tweede wereldbeeld (`veilige regio') is dat van de veilige, regionaal georiënteerde samenleving waarin beschavingen botsen en uit angst voor terrorisme er een culturele blokvorming van Amerika en Europa tegenover de rest van de wereld is opgetreden.

Deze twee wereldbeelden slurpen veel ruimte, waarschuwt het Milieu- en Natuurplanbureau. ,,In de scenario's waar efficiëntie boven solidariteit prevaleert, neemt de verstedelijking het meest toe. Dit komt voornamelijk door de grote vraag naar ruime en groene woonmilieus, zowel aan de stadsranden als in het landelijk gebied.'' Het woongebied neemt in deze werelden met 50 procent toe, aldus het onderzoek. Van deze twee scenario's vergt de `veilige regio' de meeste ruimte, omdat water daarin niet meer ruimte krijgt en ook niet wordt beschouwd als recreatie, maar als iets dat met techniek bedwongen moet worden. Behalve de Utrechtse Heuvelrug zal dan ook het natte Groene Hart verder worden volgebouwd.

In twee andere scenario's blijft de verstedelijking relatief beperkt. Het ene wereldbeeld (`mondiale solidariteit') gaat ervan uit dat de mondiale vrijhandel moet worden beperkt door internationale afspraken over zaken als klimaat, biodiversiteit, wereldvrede en sociale rechtvaardigheid, met organisaties zoals de Verenigde Naties in een prominente rol. Het laatste wereldbeeld (`zorgzame regio') houdt in een zelfvoorzienende, weinig materialistisch ingestelde samenleving waarin solidariteit hoog staat aangeschreven. Blijkens een recente RIVM-enquête heeft dit laatste scenario de voorkeur van de meeste Nederlanders. In deze beide werelden ,,is de kans het grootst dat de landschapskwaliteit minder door verstedelijking wordt aangetast'', aldus het onderzoek. ,,De overheid voorkomt in deze wereldbeelden verspreide verstedelijking zoveel mogelijk.''

De `zorgzame regio' is het meest bescheiden scenario, omdat daarin niet alleen Europese richtlijnen strikt worden nageleefd, maar de beperkte uitbreiding van steden en infrastructuur extra wordt ingepast in het bestaande landschap.