De obsessie om het onmogelijke te verrichten

Dit is lef hebben. Een rastafari kijkt naar de gigantische Kaieteur-waterval en zegt: ,,Hij is vier keer zo groot als de Niagara-watervallen en hij past in één regendruppel.'' De camera kiest positie achter een druppel en toont zo de hele waterval. En dan vraagt de filmmaker aan de rastafari: ,,Marc-Anthony, zie jij het hele universum in die druppel?''

Zo'n vraag durven stellen en niet bang zijn dat je publiek je weghoont. Alleen een filmer die niet aan zijn eigen authenticiteit hoeft te twijfelen, kan daarmee wegkomen. Werner Herzog komt ermee weg. Hij stelt de vraag halverwege The White Diamond. De rastafari blijft even schijnbaar onbewogen naar de waterval staren, glimlacht en zegt dan: ,,Ik kan je niet horen door het geraas.''

Feitelijk speelt deze scène helemaal geen belangrijke rol in The White Diamond, maar hij is schitterend gefilmd en past met die bijna nonchalante perfectie precies in de tegelijkertijd weloverwogen en schijnbaar achteloze documentaire over een luchtschip dat volgens dezelfde Marc-Anthony op een witte diamant lijkt. Wat Herzog in deze documentaire laat zien, lijkt op het werk van grote reizende journalisten als Ryszard Kapuscinksi, die geen detail laten liggen en ze bij het schrijven allemaal een plek in hun reportage kunnen geven. The White Diamond is een lappendeken van op het eerste gezicht losse elementen als ingenieurs, natuurfilmers, dragers, mijnwerkers, inheemse stammen, een alpinistische arts en een Duitse filmcrew tegen de overrompelende natuur van Brits-Guyana. Maar geen stukje in de deken ontbreekt en geen stukje was misbaar.

In het verhaal van de onverwoestbaar optimistische Britse ingenieur Graham Dorrington komen verschillende vertrouwde Herzog-elementen bijeen, die we kennen uit speelfilms en documentaires als Fitzcarraldo, Wo die grüne Ameisen traumen en Little Dieter Needs to Fly. De obsessieve drang om iets onmogelijks te verrichten, het wonderlijke gevaarte waarin die drang vorm krijgt en de ongenaakbare natuur die voor de onderneming zowel een fascinerend decor als een vrijwel onoverkomelijk obstakel vormt.

Dorrington bouwt een zeppelinnetje waarmee hij over de Kaieteur-waterval wil vliegen. Als hij voor het eerst over zijn project vertelt, in een hangar in Engeland, en wij nog denken dat dit gewoon een enthousiaste wetenschapper is, vraagt Herzog ineens: ,,Dr. Dorrington, wat is er met uw hand gebeurd?'' Met die quasi-naïeve vraag brengt Herzog het drama in zijn film. Nu horen wij dat Dorrington als veertienjarige astronaut-in-de-dop een raket bouwde die is ontploft. Onder het Britse flegma sluimert de bezetenheid.

Herzog volgt Dorringtons expeditie langs de hoofdwegen en zijpaden ervan. Hij kan de man en zijn droom even laten voor wat ze zijn en zich verdiepen in de duizenden, honderdduizenden zwaluwen die achter de waterval nestelen, in de familie van de zwarte drager Marc-Anthony of in fragmenten van de fascinerende natuurfilms van Dieter Plage. Soms werpt hij even iets op dat hij pas later zal uitwerken en dat zo de tijd krijgt om in ons, kijkers, te bezinken en van nieuwsgierigheid betrokkenheid te worden.

Dorrington wordt in zijn project tegelijkertijd voortgedreven en afgeschrikt door een dramatisch ongeluk met een ander vliegtoestel. Dat geeft zijn flegma scherpe contouren. Als hij na een proefvlucht uit zijn luchtscheepje stapt en met een glimlach zegt: ,,Dat was nogal verschrikkelijk; elk technisch detail dat verkeerd kon gaan, ging ook verkeerd'', dan zit daar de dreiging van de dood onder.

Er zijn verwijzingen naar dat oude drama ver voordat we precies horen wat er is gebeurd. Het moment waarop Dorrington er uiteindelijk voor de camera over vertelt, is uiterst zorgvuldig gekozen in de opbouw van de film en doet daar dan ook veel meer dan onze nieuwsgierigheid bevredigen. Daardoor besef je dat Herzog tijdens het filmen al moet hebben bedacht waar dit verhaal het meest functioneel zou zijn en dat verraadt de trefzekerheid van zijn vertelkunst die de trefzekerheid van zijn filmbeelden nog overtreft - en zijn beelden zijn al verbluffend.

The White Diamond. Regie: Werner Herzog. In: 17 bioscopen onder de noemer Cinema Delicatessen.