Vloedgolf

Mag je tsunami nu wel of niet vertalen met vloedgolf? Daar wordt verschillend over gedacht. In deze krant heeft gestaan dat vloedgolf een verkeerde vertaling zou zijn omdat een tsunami niks met de wisseling van de getijden te maken heeft. Iets dergelijks is ook gezegd in het NOS-Journaal.

Maar wat verstond u tot voor kort onder vloedgolf? Alleen een golf die met vloed landinwaarts rolt? Of óók, dan wel vooral, zo'n torenhoge golf die we met name uit Hollywoodproducties kennen?

Gelukkig hoeven we niet alleen op ons geheugen af te gaan. Volgens de Grote Van Dale is een vloedgolf ,,een van de lange, zich over grote afstand voortplantende golven, met name een van de plotseling optredende zeer hoge en snel voortlopende golven die veroorzaakt worden door aard- en zeebevingen, zware cyclonen en tyfoons''. Zo staat het in de jongste editie, uit 1999, maar een vrijwel gelijkluidende definitie is al in de Van Dale uit 1950 te vinden.

De Hollywood-toepassing van vloedgolf vinden we ook in oude kranten, zelfs lang voordat Hollywood rampenfilms ging maken. Zo schreef het Algemeen Handelsblad in 1898: ,,Een geweldige vloedgolf heeft groote schade aangericht langs de kust van Peru.'' Dat gaat dus duidelijk níét om een getijdengolf. Voor wie nog twijfelt, in 1899 schreef het Album der Natuur: ,,In 1837 verwoestte een, door zeebeving ontstane, vloedgolf te Calcutta 200 huizen.''

Als vloedgolf al zo lang op deze manier wordt gebruikt, waarom wordt het dan nu alsnog door sommigen afgewezen? Dat heeft te maken met een botsing tussen algemeen en specialistisch taalgebruik. Bij de afdeling seismologie van het KNMI vinden ze vloedgolf te weinig specifiek als het een tsunami betreft. En ook in de Engelstalige vakliteratuur over tsunami's, zo heb ik mij laten vertellen, wordt de vertaling tidal wave resoluut van de hand gewezen.

Hetzelfde geldt voor zeebeving. Het KNMI vermijdt dat woord omdat het alleen maar onduidelijkheid zou scheppen. Fysiologisch is een zeebeving hetzelfde als een aardbeving (niet de zee, maar de aarde onder de zee beeft), dus waarom zou je het anders noemen, dat zorgt alleen maar voor `classificatieproblemen', aldus het KNMI.

Dit mag zo zijn, het is goed om te beseffen dat de specialisten op dit punt ook niet altijd even helder zijn geweest. Volgens een geologische begrippenlijst uit 1929 moest je een golf die ontstond na een vulkaanuitbarsting een zeegolf noemen, want vloedgolf was in dit verband ,,een verkeerde term''. Maar in 1948 stelde een geologisch handboek: ,,Van belang voor de geologie zijn z.g. vloedgolven, die het gevolg zijn van aardbevingen, vulkanische uitbarstingen of bergstortingen, die in zee terecht komen.''

Hoe dan ook is het onzin om te beweren dat vloedgolf botweg een verkeerde vertaling is, en het (etymologische) argument dat een tsunami niks met de vloed te maken heeft, is niet steekhoudend. Uiteindelijk komt het neer op een keuze tussen algemeen of specialistisch woordgebruik.

Iets anders. Vorige week ontbrak de ruimte om dieper in te gaan op de herkomst van het woord tsunami. Zie hiervoor a.s. donderdag in WoordHoek op www.nrc.nl/woordhoek. Nu vast dit. In het Japans is het woord omstreeks 1625 voor het eerst aangetroffen, in de zin: ,,Op een nacht kwam het water op en de hele legermacht met uitrusting van Shingen [de krijgsheer Takeda Shingen, 1521-1573] werd door de tsunami meegesleurd, niemand bleef gespaard'' (met dank aan Koos Kuiper en Henri Kerlen voor de vertaling). Het Engels kent het sinds 1897, het Frans sinds 1915 en in het Nederlands dateert de oudste vindplaats voorlopig van 1932. Inmiddels weet ik dat het verschijnsel tsunami al sinds decennia in diverse aardrijkskundige schoolboeken wordt behandeld. Het was dus bij een bredere groep bekend dan ik dacht.