Nederland leidt ontwikkeling genetische tumortests

Nederlandse onderzoekers publiceren vandaag over een genetische test die wellicht de behandeling van hoofd- en halskanker kan verbeteren. Nederland loopt voorop in het ontwikkelen van dergelijke tests. ,,We hebben hier unieke tumorbanken.''

Moleculair bioloog Frank Holstege heeft een genetische test ontwikkeld waarmee hij de behandeling van hoofd- en halskanker sterk hoopt te verbeteren. De resultaten van zijn onderzoek publiceert hij vandaag in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Nature Genetics, samen met collega's uit Utrecht, Delft en Amsterdam. Holstege staat nu voor een dilemma. Of hij richt zelf een bedrijfje op om de test verder te ontwikkelen en, hopelijk, ooit op de markt te brengen. Of hij gaat in zee met een bestaande onderneming. ,,Eén bedrijf heeft al interesse getoond'', zegt Holstege op zijn kamer in het Universitair Medisch Centrum in Utrecht. Welk bedrijf dat is, wil hij niet zeggen.

Hoofd- en halskanker is de op vier na meest voorkomende vorm van kanker. Hij komt vooral voor bij mensen die veel roken en drinken. Holstege heeft zich bij zijn onderzoek gericht op een groep patiënten bij wie de tumor ontstaat in de mond, of de overgang met de keel. De genetische test maakt duidelijk bij wie die tumor al is uitgezaaid naar de lymfeklieren in de hals. Het is essentieel om dat te weten voor de daaropvolgende behandeling.

De huidige diagnostiek geeft daar echter geen goed antwoord op, die is weinig betrouwbaar. Soms geven de tests aan dat iemand een uitzaaiing heeft, terwijl dat achteraf bij 10 tot 20 procent toch niet het geval blijkt te zijn. Maar dan hebben de patiënten al een ingrijpende operatie ondergaan, waarbij grote delen van de nek zijn verwijderd. Vaak scoren de tests negatief –de patiënt zou dan geen uitzaaiingen hebben. Veiligheidshalve kiezen chirurgen dan toch voor een, verhoudingsgewijs lichte, ingreep. ,,Ook dan worden er delen van de nek verwijderd'', zegt Holstege. ,,Soms raakt daarbij de stem beschadigd.''

De operatie is volgens hem misvormend. Patiënten kunnen erna problemen krijgen met het bewegen van de schouders. ,,Maar je wil ook niet dat er achteraf toch uitzaaiingen blijken te zijn. Dan kan de schade nog groter worden.'' Volgens Holstege zal met de nieuwe test ongeveer 90 procent van de patiënten de meest optimale behandeling krijgen. Dat percentage ligt met de huidige diagnostiek op ongeveer een kwart.

Het gaat om een nieuw type test, vertelt Holstege. Die controleert van een geselecteerde groep genen of ze actief zijn of niet. Dat levert een specifiek profiel op, een zogenaamd gen-expressie profiel. Het is een soort handtekening.Elk type tumor kenmerkt zich door een andere handtekening. Die kan bovendien veranderen in de tijd. Bijvoorbeeld als een tumor gaat uitzaaien. Dan worden sommige genen uitgeschakeld, anderen worden juist actief.

,,Het is zoeken naar een speld in een hooiberg om zo'n profiel te vinden'', zegt dr. Marian den Boer van het Sofia Kinderziekenhuis in Rotterdam. Een paar maanden geleden heeft zij met collega's een profiel opgespoord dat kenmerkend is voor ontaarde witte bloedcellen die ongevoelig zijn geraakt voor chemokuren.Den Boer hoopt dat de vondst ooit zal leiden tot een verbeterde behandeling van kinderen met leukemie.

Wereldwijd wordt er veel onderzoek gedaan naar expressieprofielen van kankercellen. Nederland loopt hierin voorop, beweert Holstege. ,,Dat komt door de oorlog'', zegt hij. ,,Wij Nederlanders kunnen sindsdien niks weggooien.'' Want voor hun onderzoek hebben wetenschappers opgeslagen tumorweefsel nodig. En dat is in Nederland ruim voor handen. Holstege maakte bij zijn onderzoek gebruik van tumorweefsel dat in de periode 1996 tot 2000 was opgeslagen.

,,Nederland heeft unieke tumorbanken'', zegt Bas van der Baan, van het Amsterdamse bedrijfje Agendia. Het heeft sinds kort een gentest op de markt voor patiëntes met borstkanker. De onderzoekers maakten onder meer gebruik van tumorweefsel dat tussen 1983 en 1996 was opgeslagen bij het Nederlands Kanker Instituut. De test vertelt welke vrouwen na de chirurgische verwijdering van de tumor in hun borst nog baat hebben bij een chemokuur. Dat onderscheid was tot voor kort niet te maken. Veel vrouwen kregen een belastende kuur, hoewel dat eigenlijk geen zin had. De test van Agendia kost 1650 euro. Hoeveel het bedrijf er al verkocht heeft, wil Van der Baan niet zeggen.

Volgens Van der Baan ligt er een lange weg tussen het vinden van een expressieprofiel, en het daadwerkelijk op de markt brengen van een test. ,,Je vindt iets in het laboratorium, maar je zult je vondst goed moeten controleren.Als je uiteindelijk een commerciële test gaat verkopen, mag die er nooit naast zitten.''

Holstege weet dat. Hij heeft nu een expressieprofiel gevonden. Daarmee heeft hij nog geen verkoopbaar product. De waarde van het profiel zal hij eerst moeten testen op een grotere groep patiënten. Aan het vandaag gepubliceerde onderzoek deden honderd patiënten mee. Hij wil de groep met minstens 200 mensen uitbreiden. Natuurlijk hoopt hij dat er straks een bruikbare test komt. ,,De patiënten moeten hier zo snel mogelijk van kunnen profiteren.''