Polen en Russen samen op één tentoonstelling

Op Warschau-Moskou, 1900-2000, een drukbezochte expositie in Warschau, hangen Poolse en Russische kunstenaars voor het eerst bij elkaar. ,,De Poolse beeldende kunst wordt onderschat'', zegt curator Anda Rottenberg.

Eigenlijk wilde ze deze tentoonstelling niet organiseren. Ze stelde zelfs alles in het werk om er onderuit te komen. Maar het was alsof de tentoonstelling alleen maar door háár wilde worden georganiseerd.

,,Ik geloofde niet dat het mogelijk was, Poolse en Russische kunst naast elkaar, in één ruimte'', zegt Anda Rottenberg, de Poolse curator van Warschau-Moskou, 1900-

2000, een drukbezochte expositie die nu in Warschau is te zien. In 1997 wilde Rottenberg al eens werk van Kazimir Malevitsj naar Warschau halen, om te vieren dat deze zeventig jaar eerder zijn eerste buitenlandse tentoonstelling in de Poolse hoofdstad had gehouden. ,,Dat bleek onmogelijk. De Russen gaven geen donder om Polen, ze wilden een goede financiële deal. Het was een gevecht tegen het stof.''

Kort na dit debacle kreeg Rottenberg, een belangrijke spil in de Poolse kunstwereld, opdracht een soort `verzoeningstentoonstelling' op te zetten, in navolging van `Parijs-Moskou' uit 1979 en `Berlijn-Moskou' uit 1995. Het project verdween tientallen keren in de la, maar dook telkens weer op, vlak voor Rottenberg. Zij was geknipt voor de klus, mede dankzij haar eigen familieverhaal. Rottenberg werd in Siberië geboren uit een Russische moeder en Pools-joodse vader. De tentoonstelling, zegt ze, werd daardoor ook een verwoede poging om haar twee vaderlanden tot toenadering te bewegen.

Het afgelopen jaar kwam er opeens vaart in het project, dankzij een brief, van niemand minder dan Vladimir Poetin, waarin de Russische president zijn zegen uitsprak over de expositie. ,,Dat was een cruciaal moment'', zegt Rottenberg. ,,Zonder Poetin beweegt er niets in Rusland.'' En zo kwam Malevitsj alsnog (weer) naar Warschau. De kroon op de expositie is het wereldberoemde Zwarte Vierkant, dat hangt te midden van het werk van kunstenaars die zich door Malevitsj lieten inspireren.

De tentoonstelling, in het Zacheta-museum in Warschau, vertelt het verhaal van een almaar slechter wordend gesprek, dat geregeld oorverdovend stilvalt. Aan het begin van de twintigste eeuw was er nog een dialoog gaande: Polen was (deels) onderdeel van het Russische imperium en de deuren van de kunstacademie in Sint-Petersburg werden platgelopen door Polen. De grote Poolse kunstenaar Stanislaw Witkiewicz (1885-1939) diende als vanzelfsprekend in het leger van de Russische tsaar. Ook de Poolse invloed op Rusland was aanzienlijk. Componist Igor Stravinsky, choreograaf Vaslav Nijinsky van de befaamde Ballets Russes en Malevitsj waren allemaal van Poolse afkomst, hoewel ze tegenwoordig als puur Russisch te boek staan.

De geschiedenis zou een wig drijven tussen de twee landen: in 1917 was er de Russische revolutie, een jaar later herwon Polen zijn onafhankelijkheid en kort daarop brak de inmiddels vergeten Pools-Russische oorlog uit, waarbij de Polen verhinderden dat de bolsjewieken hun revolutie, via Polen, naar Berlijn exporteerden. De Tweede Wereldoorlog – met name de door Stalin bevolen moord op tienduizenden Poolse officieren in de bossen van het nu Wit-Russische Katyn – en het daarna de Polen opgelegde communisme deden de rest.

Vooral de periode na de oorlog is fascinerend, omdat Polen en Rusland op kunstgebied sterk uiteen liepen, hoewel beide landen door communisten werden geregeerd. ,,De Poolse kunst in de jaren vijftig was heel avant-garde'', zegt Rottenberg. De Poolse communisten stonden veel toe, althans na de dood van Stalin (1953). ,,Ze hanteerden een dubbele moraal en probeerden dat te verbergen. Zo werden Poolse kunstenaars en hun werk nooit naar Russische kunst-

evenementen gestuurd – dat zou een rel hebben veroorzaakt – maar wel naar westerse tentoonstellingen.''

De Polen waren, anders dan de Russen, slecht in het socialistisch-realisme, het communistische kunstdogma. ,,Het werd of niet gedaan of slecht gedaan'', zegt Rottenberg. Het als socialistisch-realistisch bedoelde portret van de Russische dichter Vladimir Majakovski door een Poolse schilder werd in 1950, dus voor Stalins dood in 1953, geweigerd voor een officiële Poolse tentoonstelling. Majakovski was naar de smaak van de organisatoren te veel als een icoon geschilderd.

De expositie laat mooi het verschil in artistieke toonzetting van Russische en en Poolse kunstenaars zien. Grofweg gezegd besteden de Polen meer aandacht aan de vorm en is hun kunst minder zwaar op de hand. De Russen gaan voor de grote ideeën, voor het drama. ,,Dat fascineert eerder'', zegt Rottenberg. ,,Het heeft er toe geleid dat de Poolse beeldende kunst naar mijn mening internationaal wordt onderschat.'' Het communisme sloeg in Rusland diepere wonden. In de kunst is het daar nog steeds een belangrijk thema, terwijl de Polen er al lang klaar mee zijn.

Is de dialoog inmiddels weer op gang gekomen? ,,Nee'', zegt Rottenberg stellig. ,,Er blijven vooroordelen over en weer. De Russen denken nog steeds imperialistisch en kijken over de Polen heen. De Polen zijn daar doodsbenauwd voor. Te doodsbenauwd.'' Rottenberg verwacht dat in de Russische versie van de tentoonstelling, vanaf maart in het Moskouse Tretjakov-museum, bepaalde thema's die belangrijk zijn voor de Polen, zoals de moordpartij in Katyn, naar de achtergrond zullen worden gedrukt. ,,Ik heb daar niets over te zeggen.'' Bovendien heeft de oranjerevolutie in Oekraïne de relaties tussen Polen en Rusland weer op scherp gezet. Rottenberg: ,,Ik denk dat Poetin zijn brief nu niet zou hebben geschreven.''

`Warszawa-Moskwa 1900-2000' t/m 30 jan. Zacheta museum, Warschau. Inl. 0048-22-8275854 of www.zacheta.art.pl.. Vanaf maart in Moskou.

    • Stéphane Alonso