Hoe word je eigenaar van de kerk?

Een kerk kun je op verschillende manieren beleven. Aan de hand van een gids, als bezoeker van de mis of via de vage sfeer van toepasselijke muziek. De kloosterkerk van Vézelay werd muzikaal omarmd door de cellist Rostropovitsj.

Het archetype van de middeleeuwse kerk bevindt zich in Vézelay. Gelegen op een heuvel, omringd door een miniem maar fraai Frans dorpje, is de abdijkerk al van verre te zien – zonder het landschap te domineren. Je loopt door het slingerstraatje omhoog, en daar staat-ie, aan een scheef pleintje (meestal vol auto's). Door de onvoltooide linkertoren oogt de kerk enigszins rommelig.

Binnen kom je eerst in een groot voorportaal. Op een prachtig twaalfde-eeuws tympaan begroet Jezus er de kerkgangers in een haast psychedelisch plooiende stenen toga. In de kerk zelf kijk je tussen de krachtig roodwit geblokte romaanse bogen naar het gotische koor, dat met een klein knikje net even schuin aan het romaanse schip is gezet. Een vreemd effect per vergissing, dat echter nauwelijks opvalt tegen het overweldigende licht dat door de ramen op twee niveaus naar binnen valt.

Dat overweldigende licht is waarschijnlijk het ware geheim van de basiliek. Maar er zijn ook de vele gebeeldhouwde kapitelen, de mysterieuze crypte, de resten van het oude klooster. Het totaal is vrijwel perfect: dit is dus een Franse middeleeuwse kerk.

En daar sta je dan, een toeristische passant in een kerk van eeuwen. Een vreemdeling. Je kunt het bij die eerste blik laten en verdergaan naar het volgende monument. De middeleeuwse abdij van Fontenay is bijvoorbeeld niet ver weg. Maar je kunt ook proberen verder door te dringen in de kerk van Vézelay. Uiteindelijk dien je je mede-eigenaar te voelen van zo'n monument. Maar hoe? Een beetje rondlopen is niet genoeg.

Een klassieke truc is je verdiepen in een lokaal foldertje over de historische achtergrond. De Sainte Madeleine (zo heet de kerk in Vézelay) blijkt zo groot omdat hij een van de startpunten was van de in de Middeleeuwen extreem populaire pelgrimage naar Santiago de Compostella. Èn het klooster beschikte over de relieken van Maria Magdelena, eveneens een garantie voor veel aanloop. Het oudste, Romaanse deel werd in het begin van de twaalfde eeuw gebouwd – de tijd van de grote opbloei van cultuur en economie in Frankrijk. In de tweede helft van die eeuw volgde de gotische voltooiing, een voor die tijd zeer moderne stijl. De kerk in Vézelay is chronologisch gezien de derde (gedeeltelijk) gotische kerk in Frankrijk (na die van St. Denis en Sens).

Aan het eind van de dertiende eeuw trad het verval alweer in. Een kerk in Saint-Maximin-la-Sainte-Baume in Zuid-Frankrijk claimde toen ineens óók te beschikken over de relieken van Maria Magdalena. Vézelay verloor die concurrentieslag om de vrome pelgrim (waardoor het stadje gelukkig klein bleef en behouden). Andere faam ontving de abdijkerk omdat op 31 maart 1146 de beroemde heilige Bernardus van Clairvaux er de Tweede Kruistocht uitriep. En in 1840 was de kerk de eerste die door de beroemde restauratie-architect Eugène Viollet-le-Duc onder handen werd genomen – achteraf gezien een vingeroefening voor zijn werk aan Frankrijks beroemdste kerk: de Notre Dame in Parijs.

Architectuur en geschiedenis gaan samen in deze appreciatie, en wie er van houdt moet zéker het schitterende boek Le patrimoine de la Basilique de Vézelay (uitgave Flohic editions 1999, ca. 40 euro) aanschaffen. Als het boek tenminste nog altijd op een stapeltje ligt in het goed gesorteerde boekhandeltje op de weg omhoog. Want de uitgever schijnt failliet te zijn – niet verwonderlijk met zo'n schitterend boek voor zo weinig geld: ieder detail van de kerk is er beschreven en gefotografeerd.

Het kan ook anders. Wie katholiek is, kan naar de mis gaan: gewoon de kerk gebruiken waar hij voor bedoeld is.

Muziek is een derde mogelijkheid. Een kerk is ooit gebouwd als motor voor religieuze gevoelens. Maar de concrete religieuze betekenissen zijn bij velen verdwenen. Terwijl de kerk zelf nog altijd emoties oproept. Muziek in een kerk is dan een zegen. Want die roept doorgaans óók emoties op zonder concrete inhoud. De vage sfeer van toepasselijke muziek overbrugt de kloof der eeuwen. Klinkende muziek is ideaal om je onmiddellijk thuis te voelen in een kerk.

Wie Vézelay en muziek zegt, zegt Mstislav Rostropovitsj. Die Russische cellist is de ultieme bezitter van de Madeleine geworden. In de herfst van 1990 loopt hij samen met de burgemeester de kerk in, als eregast van het stadje. De geëmotioneerde cellist grijpt de arm van zijn gastheer en samen lopen ze naar het koor, vol zacht licht. Rostropovitsj stopt, kijkt en heft zijn armen in de lucht. ``Ah! Dit is Bach'', roept hij uit. Een zoektocht van twintig jaar is ten einde. Rostropovitsj, een van de grootste cellisten van de 20ste eeuw, heeft zijn plek gevonden om de suites voor cello solo van Johann Sebastian Bach op te nemen. Wat hij in Italië, Rusland of elders nooit vond, lag in deze uithoek van de Franse landstreek Morvan. In januari 1991 landt `circus Rostropovitsj' in Vézelay, voor ongestoorde opnamen in de nacht. En de Vézelayaanse schrijver Jules Roy ziet het gefascineerd aan en doet verslag van zijn observaties in het boekje Rostropovitch, Gainsbourg et Dieu (uitgave Albin Michel 1992, €13). De twee cd's met de zes solosuites verscheen in 1995. Roy beschrijft hoe Rostropovitsj als naïeve `man van het geloof' zijn eigen Bach-mystiek uitleeft in de Madeleine, terwijl tegelijkertijd de cynische en atheïstische troubadour Serge Gainsbourg zwaar ziek verblijft in een hotel aan de voet van de heuvel. Gainsbourg zal geen stap in de Madeleine zetten en überhaupt amper buiten komen.

Rostropovitsj zet Vézelay op stelten. De cellist wordt 's ochtends na een nacht hard werken in een kerk vol vleermuizen op straat aangesproken door kinderen. Ze helpen hem met het sjouwen van zijn cellokist. ,,Wij weten wie u bent'', zeggen ze. ,,U bent meneer Rostropovitsj, de grootste cellist ter wereld''. Rostropovitsj knielt om hen te omarmen en barst in tranen uit. ,,Met tranen is hij gul genoeg'', observeert Roy, die twijfels heeft bij het exhibitionistische christendom van Rostropovitsj. ,,Alsof je je alleen met Bach mag bezighouden als je gelovig bent en alsof Bach niet buiten de kerk mag klinken'', zoals `Rostro' voortdurend beweert. Zo concreet wordt de inhoud van de muzikale emoties niet. Dat de cellist ook in een naburige gevangenis gaat optreden, stemt de Vézelayaanse schrijver echter weer zeer mild over de emotionele Rus.

Zelf waren wij afgelopen zomer in Vézelay in de slipstream van een mini-tournee van het Utrechtse koor Coqu, onder leiding van dirigent Anthony Zielhorst. Ideaal voor muziek was de kerk niet. ,,De akoestiek valt niet mee, erg droog. We moesten ons bij het zingen richten op het portaal achterin de kerk, en in gedachten iedere boog even aantikken'', aldus een van de zangers. Maar een zangkoor heeft graag wat galm, een cellist niet. Het enthousiasme van Rostropovitsj werd begrijpelijker. De Madeleine heeft een typische kloosterkerk-akoestiek, waarin het niet nodig is dat het monnikengezang uit het koor het `volk' in de rest van de kerk gemakkelijk bereikt. Monniken zingen voor God, niet voor het volk. Passend bij zijn geëxalteerde opvatting over God en Bach, speelde

Rostropovitsj dan ook in een van de kapelletjes van het koor vanwaaruit het geluid nog moeilijker in de rest van de kerk doordringt en gaat galmen. Op de opname klinkt de basiliek dan ook slechts in de verte mee – als een gelovige echo van de muziek, ben je geneigd te denken. Precies genoeg.

Vézelay

In de basiliek van Vézelay worden iedere dag missen opgedragen en vrijwel iedere dag wordt gebeden (niet op maandag) door de kloosterbroeders van de Fraternité Monastique de Jéruzalem à Vézelay.

De Fraternité organiseert naast spirituele retraites ook viool- en citercursussen, in januari en februari. Inlichtingen: 00 33 3 86 33 39 53, email: retraites@

vezelay.cef.fr

In de kerk in Vézelay zijn regelmatig concerten, zie de agenda op www.ville-vezelay.com.

De cellosuites van Bach, gespeeld door Rostropovitsj in de kerk van Vézelay (2 cd's) zijn uitgegeven door EMI Classics. Dit jaar verscheen de uitvoering ook op dvd.

`Basiliek' is de officiële katholieke eretitel voor bijzondere kerken die geen kathedraal mogen heten omdat ze geen zetel van een bisschop zijn.