En toen zei ze dat ene...

Een vrouw wordt door haar ex-man uitgescholden voor hoer. Zij schiet hem dood. Een man krijgt van zijn ex te horen dat haar nieuwe man haar `kapotneukt'. Hij schiet haar dood. Beide veroordeelden zijn van Turkse afkomst en beroepen zich onder meer op gekrenkte eer, vernedering. Dreef een cultureel bepaald gevoel hen tot moord of gaven andere omstandigheden de doorslag? En: woog de Nederlandse rechter hun eergevoel mee?

Dader 1: Tevfik P.

Een kleine, gezette man neemt plaats aan tafelnummer 9 in de bezoekersruimte van de penitentiaire inrichting in Vught. Bijna alle tafels zijn bezet. De andere gevangenen zitten tegenover hun geliefden, veelal slank, blond en tot in de teennagels verzorgd. Tevfik P. heeft de zijne vermoord. Hij is veroordeeld tot 18 jaar cel. Er is 27 jaar tegen hem geëist. Alsof hij een koelbloedig monster is, zegt P. een paar keer. Híj, een family man in hart en nieren. Hij is geprovoceerd door wijlen zijn vrouw, slachtoffer van zijn schoonfamilie die er met leugens voor heeft gezorgd dat hij zolang moet zitten.

Waarom heeft Tevfik (40) Birgül (34) vermoord? Hij praat lang, uitvoerig en gedetailleerd. Met kleine voorbeelden probeert hij duidelijk te maken hoe goed hij was als vader voor zijn kinderen, hoe ruimhartig voor zijn vrouw. Om de moord te begrijpen, moet je de achtergrond kennen, denkt hij.

Toen hij nog jong, knap, slank en bemiddeld was, ontmoette hij Birgül voor een appartementencomplex in Kayseri, een handelsstad in Centraal-Turkije. Hier bracht de familie van Birgül de zomervakanties door. Als verkoper van tapijten boerde hij redelijk goed en hij ging in zijn mooie auto een vriend ophalen. Toen hij in de auto zat te wachten, kwam ze naar buiten, de vuilnis buiten zetten. Ze keek niet om. Even later verscheen ze op het balkon. En weer had ze geen aandacht voor hem. ,,Die deugt'', dacht Tevfik meteen. ,,Veel meisjes gaan alleen met mannen wegens de mooie auto. Toen heb ik haar adres aan mijn moeder gegeven, en die heeft om haar hand gevraagd.''

Birgül werd op modern Turkse wijze uitgehuwelijkt, net als al haar zussen. Ze mocht niet zelf haar partner kiezen, maar had wel vetorecht. Kandidaten die ze niet zag zitten, mocht ze zonder opgaaf van redenen weigeren. Bij Tevfik stemde ze in met het huwelijk.

Na een groots huwelijksfeest in 1988 maakte Tevfik de overtocht naar Eindhoven, de woonplaats van Birgül. Vervolgens ging het zoals het gaat in jonge Turkse gezinnen. Er werd gespaard voor een zomerhuisje aan de Turkse kust. In 1989 kwam het eerste kind, een dochter die ze Duygu (gevoel) noemden. In 1992 volgde een zoon, die de naam Özgür (vrij) kreeg.

In 1997 gingen Birgül en Tefvik uit elkaar.

Die echtscheiding was volgens Tevfik een formaliteit. Een truc om familie te helpen naar Nederland over te komen en bijstand te ontvangen van de sociale dienst. Tevfik liet zich inschrijven op een adres van een vriend en zijn vrouw, zegt hij, vroeg bijstand aan als alleenstaande moeder. In werkelijkheid bleef het paar huis en bed delen. Tevfik `hertrouwde', alweer op papier, met de ex van zijn broer, en Birgül met zijn broer. ,,Om ze naar Nederland te laten komen. Het was haar idee.''

De echte problemen tussen hen ontstonden later, zo'n twee maanden voor de fatale schietpartij. Toen Tevfik met een vrachtwagen op weg was naar België om er auto's af te leveren, meldde Birgül hem telefonisch dat ze nu echt van hem af wilde, dat ze de druk van zijn familie niet meer aankon. Ze zette hem het huis uit. Hij ging op kamers wonen in Eindhoven.

Birgül kreeg een relatie met ene Ibo, die ze via internet had ontmoet. Tevfik: ,,Soms ging ze naar hem toe en bleef ze de hele nacht weg. Ik heb haar meerdere keren gezegd dat ze een moeder was met twee kinderen, dat ze daarnaar moest leven. Maar dat weigerde ze. Ik belde haar een keer op, toen ze weer weg was, en kreeg haar minnaar aan de lijn. Hij zei dat ik Birgül met rust moest laten. Dat hij van de maffia was en dat hij me anders zou neerknallen.''

Tevfik nam dat serieus. Zo'n anderhalve week voor de fatale schietpartij haalde hij een wapen uit de schuur. Hij had dat, zegt hij, ooit aangeschaft voor de veiligheid van zijn gezin tijdens de autorit via Roemenië en Bulgarije naar Turkije. Hij ging nergens meer heen zonder het doorgeladen pistool op zak, Ibo kon elk moment voor hem staan. ,,Ik ging ook drinken, en roken. Wel drie pakjes op een dag. Voorheen rookte ik nooit. Mijn vrouw bedroog me en ik kon het er met niemand over hebben.'' Hij schaamde zich.

Uit het strafdossier blijkt dat Tevfik wel degelijk bij anderen aanklopte. Zo klaagde hij tegen een agent van Turkse afkomst over zijn vrouw en dochter. ,,Dochter kiest altijd de kant van haar moeder.'' Hij wilde Birgül volgens de agent pas met rust laten als zij afstand deed van hun kinderen en bezittingen.

Tevfik had al eens twaalf maanden vastgezeten wegens een `erekwestie'. In 2000 was hij betrokken bij een schietpartij van een goede vriend die getrouwd was geweest met een zus van Birgül. Die had twee kogels afgevuurd op de auto van zijn opvolger nadat hij hem in het huis van zijn ex had aangetroffen. Tevfik zegt dat hij er ,,toevallig'' bij was.

Een dag voor de moord ontving Tevfik een telefoontje uit Turkije. Zijn familie, die wist van zijn echtelijke problemen, wilde hem behoeden voor nieuwe onbezonnen daden. Met een verzonnen verhaal over een ernstig ongeluk van zijn zus en zwager maanden ze hem naar Turkije te komen. Maar Tevfik bleef.

De volgende dag, 23 juni 2003, haalde Tevfik ondanks een straatverbod dat de rechter hem een week eerder had opgelegd, zijn negenjarige zoontje op van het huis van zijn `ex' om te gaan winkelen. Hij zei tegen zijn zoontje dat hij naar oma en opa in Turkije moest gaan als hem iets zou overkomen. Aan het eind van de middag zette hij zijn zoontje, met een zojuist gekochte Playstation II, thuis af. Hij ging weg maar keerde even later terug. Op zijn postadres had hij een envelop ontvangen van een deurwaarder, verstuurd op last van zijn vrouw. Meer kon hij er niet van maken met zijn gebrekkige Nederlands. ,,Uit schaamte durfde ik de brief niet te laten lezen en vertalen door een buitenstaander. Dus ging ik terug naar haar, Birgül. Mijn dochter deed open. Ik vroeg of haar moeder de brief voor me wilde vertalen. Ze kwam morrend naar beneden. Ze had daar geen zin in, riep ze. We kregen een woordenwisseling. En toen zei ze het.''

Hij veegt een traan uit zijn ogen. De mondhoeken trillen. ,,Ze zei'', Tevfik hapt naar lucht, ,,Ze zei: Ibo beni catir catir sikiyor.'' Dat Ibo haar helemaal kapotneukt!

,,Zo erg'', zegt hij. Dat zijn vrouw zich liet nemen door andere mannen en dat ze dat ook nog openlijk verkondigde, dat is meer dan een man als Tevfik kan en wil verdragen. Daar lag zijn eer, onder een andere man te kreunen. ,,U bent een Turkse man'', zegt hij tegen de journalist. ,,U begrijpt me wel. Ik werd helemaal dol. Ik werd gek, ik werd gek.''

Wat zich daarna afspeelde kan Tevfik, zegt hij, zich niet herinneren. Volgens het strafdossier stond zijn dochter op de trap, achter Birgül. Broertje Özgür zat boven te spelen met zijn nieuwe Playstation. Tevfik, die de voordeur achter zich had dichtgetrokken en op slot gedaan, had volgens zijn dochter tranen in zijn ogen toen hij naar zijn broeksband greep om het reeds doorgeladen vuurwapen tevoorschijn te halen. Hij vuurde enkele kogels af op zijn vrouw. Duygu schrok en omhelsde in een reflex haar moeder. Beiden vielen op de grond. Duygu hoorde haar vader tellen: één, twee, drie... Na iedere tel vuurde hij een kogel af. Duygu raakte gewond in haar arm en been door de kogels die haar moeder doorboorden. Zoontje Ö. die op het geluid afkwam, werd door zijn vader teruggestuurd naar zijn kamer.

Wat daarna gebeurde is vaag. Tevfik liep naar de woonkamer. D. hoorde hem kokhalzende geluiden maken en een stevige boer laten. In de woonkamer vuurde Tevfik een kogel door zijn hoofd. Die ging door zijn wang.

,,Als hij écht dood had gewild, had hij zich door zijn hersenen geschoten. Dit schot heeft hij alleen gelost om clementie te krijgen voor wat hij heeft gedaan'', zei de officier van justitie tijdens de behandeling van de zaak.

Zijn kinderen wonen nu bij een zus van Birgül. Dochter Duygu wil niets meer met haar vader te maken hebben.

***

Dader 2: Zekiye K.

Zekiye K. weigert in de verhoorkamer van de recherche de namen uit te spreken van haar ex-man en diens nieuwe – Hollandse – vriendin. ,,Ik wil die namen niet in mijn mond nemen'', zegt ze een paar keer letterlijk, zo blijkt uit het politiedossier. Acht kinderen had ze hem geschonken. Toch bleef hij haar al die jaren van hun huwelijk mishandelen en vernederen. Tot ze van de ene op de andere dag toch nog zomaar werd afgedankt. Hij, Mustafa T., dumpte haar, maar bleef haar vernederen en stalken. En dit na acht kinderen. Acht!

Op zaterdag 13 maart 2004 wilde Zekiye K. (1944, Corum, centraal Turkije) eigenlijk vanuit haar woonplaats Breda naar Eindhoven gaan. Als haar vriendin na twee keer tevergeefs bellen niet van zich laat horen, wijzigt zij haar plannen en reist ze met haar oudste zoon Eren naar België om twee flessen butagas aan te schaffen. Later op de dag doet ze boodschappen op de markt in Breda. Daarna reist ze per lijnbus alleen terug naar huis. Ze ziet dat ze per scooter wordt gevolgd door haar ex-man Mustafa en zijn Nederlandse vriendin Claudia, die zich sinds haar omgang met haar Turkse minnaar Havva (Eva) noemt.

In haar straat ziet ze de scooter voor haar huis staan met het duo ernaast. Ze negeert hen en loopt naar binnen. Even later loopt ze toch naar buiten, naar eigen zeggen om haar ex-man de bankpapieren te laten zien van hun zoon Ibrahim. De twee krijgen, zoals bijna altijd, een woordenwisseling, volgens Zekiye meer een stortregen van beledigende typeringen en verwensingen van Mustafa. Weer hoort ze hoe hij haar voor hoer uitmaakt. Op dat moment slaan bij haar de stoppen door. De rest kan ze zich niet herinneren.

Volgens de reconstructie die later door de politie is gemaakt, moet het als volgt zijn gegaan: na de voor een Turks-islamitische vrouw uiterst onterende benaming, loopt Zekiye terug de woning in, naar een lego-doos in de kast. Daarin liggen een pistool en zo'n acht of negen kogels. Het wapen behoorde toe aan haar ex-man en ze nam het na hun echtscheiding mee. Ze had het wapen bewust in de doos in de kast gelegd, zodat ze er snel bij kon. ,,Om mezelf te verdedigen'', verklaarde ze tijdens haar tweede verhoor. Haar ex kwam regelmatig aan de deur, ook 's nachts. Hij schreeuwde en schold.

Zekiye wilde weg, weg uit Breda, weg uit Nederland, terug naar Turkije. Weg van de berispingen, vernederingen en bedreigingen. Over een maand of twee zou ze voorgoed terugkeren, weggepest door haar ex-man. Ze was er ,,100 procent'' zeker van dat hij haar of haar kinderen op een dag zou vermoorden. ,,Ik was iedere dag bang dat hij mij of mijn kinderen zou vermoorden. Ik heb daarom het wapen klaargelegd om mezelf en mijn kinderen te beschermen. Mijn kinderen zijn fysiek sterker dan mijn ex-man maar misschien pakt hij een mes. Ik wilde mijn kinderen beschermen.''

En dat deed zij, vindt ze, op de tweede zaterdag van maart vorig jaar. Anders dan gewoonlijk pakte ze geen mes of schaar om haar ex-man weg te jagen. Ze liep naar de legodoos, pakte het pistool, laadde het met een of twee kogels. Ze hoopte dat het wapen haar boze ex zou afschrikken. Ze trilde.

Volgens de reconstructie in het dossier liep Zekiye met versnelde stappen naar de voordeur. Die stond open. Buiten schoot ze vrijwel direct de vader van haar kinderen neer met een of twee kogels. Eva liet ze ongemoeid. Daarna liep ze terug naar de woonkamer.

Zekiye houdt vol dat haar daad geen bewuste daad was. ,,(...) Misschien heb ik mezelf opgeofferd voor mijn zonen.'' Maar ook: ,,Ik voelde me vernederd door wat er allemaal gezegd werd.'' En: ,,Ik smeek u, ik verzoek u dat u mij daar geen vragen meer over stelt. Ik heb dit op mijn zestigste niet meer verdiend.''

Dat vindt haar oudste zoon Eren ook. ,,Zij is een vrouw die respect verdient'', zegt hij enkele maanden na de moord. Hij wil maar zeggen: zijn moeder is een goed mens. Ze wist liefde te geven aan eenieder in haar omgeving. ,,Iemand die gewoon deugt, in alle opzichten. Een bron van warmte en liefde. Ik had ernstige financiële problemen tijdens mijn eerste huwelijk. Toen ik eens zei dat het leven ondraaglijk was, zei ze tegen me dat ik het niet zo zwaar moest nemen. `Kijk, de zon schijnt, je bent vrij om op het gras te lopen, aan de bloemen te ruiken.' Ze kon'', Eren corrigeert zich, ,,mijn moeder kán genieten van de kleine dingen des levens.''

Volgens Eren is het grote aantal kinderen in het gezin te danken aan de ouderwetse opvattingen van zijn vader. Na vijf dochters bleef hij zijn vrouw bezwangeren; hij moest zonen hebben. Eren: ,,Hij was niet aardig of lief voor zijn kinderen. Hij vernederde je waar andere mensen bij waren. Daarom durfde ik nooit vriendjes mee naar huis te nemen. Hij sloeg ons ook, vooral onze zussen. Zij mochten niets van hem, omdat ze meisjes waren.'' De kinderen waren ook vaak getuige van de mishandeling van hun moeder. ,,Wij voelden geen liefde voor hem. Hij was autoritair, onredelijk, egoïstisch.''

Op zijn zeventiende verliet Eren het ouderlijk huis na een fikse ruzie met zijn vader. Zijn moeder had het voor hem opgenomen. Hij sloeg haar en probeerde Eren te kelen. ,,Na mijn zeventiende heeft hij me nooit meer aangeraakt, mijn moeder ook niet waar ik bij was. Ik was groot genoeg om hem aan te kunnen. En ik zou het doen ook, dat wist hij. Hij was toch een beetje bang voor mij. Die lafaard. Voor zijn zoon!''

In 1982 zat Mustafa ongeveer 10 maanden vast wegens brandstichting. Volgens Eren had hij zijn eigen huis in brand gestoken toen de verkoop niet wilde vlotten. Zijn vader had een simpele geest, zegt Eren. Hij was impulsief, onevenwichtig, had geen controle over zichzelf. Als hij kwaad was, trapte hij met zijn voet op de vloer, of schopte de tafel weg. ,,Net een kind, een aap eigenlijk. Hij kon niets pratend oplossen, daar was hij te barbaars en onderontwikkeld voor.'' De vakanties in het geboortedorp Alaca in centraal-Turkije waren rezalet, rampzalig. Mustafa gedroeg zich als iemand die heel wat was, en rijk. Hij hield de schijn op van een fabrikant, zoals het heet. Een rijkaard uit Europa, terwijl hij nauwelijks geld had.

Zijn laatste respect verloor Eren toen hij zo'n twintig jaar was. ,,We hadden weer ruzie en toen kwam ik voor mezelf op. Ik zag de angst in zijn ogen. Ik heb in die tijd nog naar een vuurwapen gezocht om hem neer te knallen. Ik wilde een einde maken aan zijn terrorisering van mijn moeder en zussen.''

Zekiye en Mustafa scheidden in 2000. Dat was niet op initiatief van Zekiye, die vond dat ze voorgoed bij haar man moest blijven, wat er ook gebeurde. ,,Typisch mijn moeder'', zegt Eren. ,,Ik zei jaren daarvoor al dat ze weg moest gaan bij mijn vader. Dat wilde ze niet. Ze wilde haar gezin bij elkaar houden, ook al had ze een slecht huwelijk en ook al was zij diepongelukkig. En wat zouden de mensen er niet van zeggen! Ze wilde haar kinderen beschermen.''

Gevraagd naar haar gevoelens over de dood van haar ex-man verklaart Zekiye vijf dagen na zijn dood dat ze niet weet wat ze erbij moet voelen. Spijt heeft ze nog niet. Ze zegt dat er een dag zal komen dat ze verdriet zal voelen om zijn dood, maar op dat moment voelt ze vooral haat. Ze is opgelucht. ,,Omdat nu niemand meer schade kan aanrichten aan mij of mijn kinderen.''

Eren: ,,Toen mijn hond enkele jaren terug doodging, heb ik gehuild. Bij mijn vader heb ik geen traan gelaten.''

Tevfik P. is door de rechtbank en in hoger beroep veroordeeld tot 18 jaar cel wegens de moord op zijn ex-vrouw, meerdere malen mishandeling van haar en doodslag op zijn dochter. De rechters beschouwen de moord op Birgül als een koelbloedige moord. In de vonnissen refereren rechtbank en hof niet aan de cultuur van P. of zijn eergevoel. Het feit dat Tevfik op de bewuste dag met een vuurwapen naar het huis van Birgül kwam, ontkracht volgens de rechtbank de verklaring van P. dat hij er was om de brief van de deurwaarder te laten vertalen. Het doorgeladen wapen overtuigde de rechters ervan dat Tevfik met voorbedachten rade de moeder van zijn kinderen heeft vermoord.

Zekiye werd in juni vorig jaar door de rechtbank in Breda veroordeeld tot vier jaar cel. De officier van justitie had vijf jaar geëist. De opgelegde straf is opmerkelijk licht, aangezien de rechtbank moord bewezen acht. Zekiye had immers tijd en kans genoeg om na te denken over haar daad tussen het moment dat ze het wapen uit de kast pakte en haar ex-man in borst en buik schoot. De rechtbank hield echter rekening met de persoonlijke omstandigheden van Zekiye.

Ze was sinds ze was uitgehuwelijkt aan Mustafa regelmatig bedreigd en de mishandelingen en vernederingen gingen na de echtscheiding door. Twee deskundigen constateerden dat dit een `dysthyme stoornis' heeft verooraakt, waardoor zij heeft gehandeld uit een psychische drang. ,,Zij [de deskundigen] beschrijven deze drang als een samengaan van emoties zoals gekrenktheid, boosheid, en teleurstelling omdat verdachtes eer (wederom) in het openbaar was bezoedeld'', aldus de rechtbank in het vonnis. Zekiye ging niet in hoger beroep.

    • Ahmet Olgun