Geheime foto's uit tijdperk van Mao

De eerste foto is nog idyllisch. Twee mensen lopen bij dageraad over een besneeuwde heuvel in noordelijk China. De bomen, wit uitgeslagen door de rijp, zien er donzig uit. Het is 1964, en Mao's hervormingen zijn in volle gang. Duizenden jonge Chinezen worden naar het platteland gestuurd om heropgevoed te worden tot revolutionair. Ook Li Zhensheng, een jonge fotograaf van de Heilongjiang Daily, ondergaat de ontberingen van het boerenleven. Toch zijn de foto's die hij naar zijn krant stuurt opvallend vrolijk: jonge meiden lezen elkaar giebelend voor uit de werken van Mao, en tijdens het werk op het land speelt een van de kameraden een deuntje op zijn accordeon.

Maar als in mei 1966 de Culturele Revolutie uitbreekt, worden de beelden al snel schokkender, zo blijkt op de expositie Red-Color News Soldier in het Nederlands Fotomuseum. Li Zhensheng (1940) legt vast hoe landheren publiekelijk vernederd worden, hoe boeddhistische monniken langs de kant van de weg moeten staan met beledigende borden om hun nek en hoe partijsecretarissen overgoten worden met inkt. Rij na rij zie je foto's van Chinezen die boete doen in grote stadions, toegeschreeuwd door een menigte met vlaggen en gebalde vuisten. En in 1968 is Li ooggetuige van diverse executies.

Aanvankelijk ontpopt de jonge dagbladfotograaf zich als een ware revolutionair. Hij leidt kritiek-bijeenkomsten, richt een eigen rebellengroep op en verdient daarmee de befaamde rode armband met de eretitel `Rode-Kleur Nieuws Soldaat'. Zijn foto's voor de krant verfraait hij, als daarom gevraagd wordt, door teksten op spandoeken aan te vullen of een extra portret van Mao toe te voegen. ,,Ik wilde gewoon zoveel mogelijk foto's maken'', zegt Li in de catalogus. ,,Ik wist eigenlijk niet of ik het uit naam van de revolutie deed, voor mijzelf, of voor de toekomst, maar ik wist dat ik mijn camera moest gebruiken om alles vast te leggen.''

De foto's die Li aan zijn krant geeft, beslaan slechts een klein deel van zijn oeuvre. Op iedere rol film van zijn werkgever bewaart hij steeds een paar negatieven voor `eigen gebruik'. Daarmee documenteert hij de misstanden van de Culturele Revolutie. Als Mao's propagandamachine eind jaren zestig eist dat alle fotografen hun negatieven vernietigen, verstopt Li deze illegale beelden onder de vloer van zijn huis, in uitgeholde stoelpoten en in zijn achtertuin.

Meer dan vijfendertig jaar blijven de negatieven onaangeroerd. Pas eind jaren negentig, als Li naar New York verhuist, blijkt hoe groot de schat is. Het Amerikaanse fotobureau Contact Press Images krijgt dan in één klap 30.000 foto's in handen van een periode uit de geschiedenis waar tot dan toe nauwelijks beelden van bestonden. De negatieven zijn stuk voor stuk verpakt in bruine envelopjes, netjes thematisch gebundeld en door Li voorzien van gedetailleerde beschrijvingen.

Helemaal ongeschonden zijn de negatieven niet uit de grond gekomen. Op de nieuwe afdrukken die voor deze tentoonstelling gemaakt zijn, zijn veel oneffenheden te zien. Maar wie daar doorheen kijkt, ontdekt een oeuvre dat niet onderdoet voor dat van de beste persfotografen. Ondanks de vaak chaotische taferelen die zich voor zijn camera afspeelden, heeft Li Zhensheng iedere foto weloverwogen genomen. Fotorolletjes waren immers schaars, en dus kon hij zich niet veel missers veroorloven. Uren kon hij voor de spiegel slogans oefenen, zodat hij later, in het stadion, precies wist wanneer de menigte de monden wijdopen had. Dat leverde namelijk een veel expressievere foto op.

Die grondige werkwijze maakt dat Red-Color News Soldier meer is dan een een uniek tijdsdocument. Ook afzonderlijk bezitten de werken vaak een grote schoonheid. Neem een van de laatste foto's, van een vrouwelijke militaire eenheid die in 1976 door de besneeuwde bossen marcheert. Alles klopt. De compositie met zijn verticalen en diagonalen. De strakke rij bomen die speciaal neergezet lijkt te zijn. Het licht dat lange schaduwen werpt – schaduwen die precies parallel lopen met het spoor dat de vrouwen door de sneeuw trekken. Het ritme boom-vrouw-boom-vrouw-boom-vrouw dat dwars over de foto loopt. Het is alsof Li Zhensheng net zo lang heeft zitten wachten tot alles op zijn plaats viel. Of zou hij het toch allemaal in scène hebben gezet, en lachen de vrouwen in de voorste linie daarom zo uitbundig?

Tentoonstelling: Red-Color News Soldier, foto's van Li Zhensheng. T/m 16/1 in Nederlands Fotomuseum, Witte de Withstraat 63, Rotterdam. Di t/m zo 11-17u. Inl: 010-213 2011, www.nederlandsfotomuseum.nl. Catalogus €39,95.

    • Sandra Smallenburg