Het instinct om te helpen

Als de nood aan de man is, zijn mensen tot grote offers bereid. Wonderbaarlijk wat mensen niet doen om anderen die in het ongeluk zijn beland te helpen. Hoe creatief ze kunnen zijn. Wie een avond alle beschikbare televisiezenders afgaat, gelooft in deze dagen van de Aziatische watersnood soms zijn ogen niet. Van B&W in de vooravond, langs Het elfde uur, Nova, Editie NL en Hart van Nederland halverwege de avond, Wir Wollen Helfen-Ein Herz für Kinder aan het einde van de avond tot Het derde oog na middernacht. Van praatprogramma's tot benefietgala's, van nieuwsjournaals tot filmdocumentaires; het is verbazingwekkend en hartverwarmend tegelijk.

Niets is mooier, zo voelt het dezer dagen weer, dan saamhorigheid. Niets is verwarmender dan mensen te zien die elkaar helpen, soldaten die niet ten strijde trekken, machthebbers die zich plooien en rijken die geven zonder intuïtief aan fiscale reductie te denken. Waarom nu pas? Als de nood het hoogst is, is de redding nabij, zegt onze dominee op zondagmorgen.

Al die vragen die worden gesteld. Hoe kan dat nu? Hoe moet dat nu? Waarom? Hoezo? Waartoe? Heeft het zin, die hulp, dat geld? Is er genoeg? Eindelijk stellen mensen weer serieuze vragen en laten ze zich niet toestoppen onder een dikke deken van gemakzucht. Ze komen overeind uit hun comfortabele positie, denken niet langer alleen aan zichzelf, laten al die verstrooiende quizjes, populariteitsverkiezinkjes, sf-filmpjes, lach-of-ik-schietshowtjes en andere Kopspijkertjes even passeren. Ze luisteren naar de vragen van Hanneke Groenteman, Andries Knevel, Jeroen Pauw, Clairy Polak, Paul Witteman, Johannes B. Kerner, Sabine Christiansen, Jan Leyers en andere bekende vragenstellers en proberen met de antwoordgevers mee te denken (of te leven).

Jongens die de middenstippen van alle voetbalvelden in de buurt opgraven, opslaan en gaan veilen ten bate van de watersnoodramp in Azië. Zo zag ik op een zender. Positief vandalisme? En zo waren er meer staaltjes van onvermoede vindingrijkheid. Waarom nu? Waarom anders niet, of te weinig? Waarom zijn mensen zo lui geworden? Is een allesvernietigende ramp dan zo nodig? Terwijl we diep van binnen toch graag mensen willen helpen. Althans dat leerde ik door weer eens naar serieuze televisie te kijken. Het gebeurde om middernacht, zo lang moest ik op een antwoord wachten om rustig te kunnen slapen. Dankzij Canvas, toch weer een buitenlandse (Belgische) zender die mij antwoord geeft, tussen al die vele Nederlandse zenders vol gein en ongein.

In Het derde oog werd duidelijk dat mensen instinctmatig anderen helpen. Een vrijgevigheidsdrang die al miljoenen jaren in de hersens van de mensen zetelt. We zijn geprogrammeerd om ons in te leven en te voelen wat anderen voelen. Dankzij spiegelneuronen is het alsof we zelf ook pijn hebben als we anderen pijn zien lijden. Familie en vrienden helpen we instinctmatig sowieso, maar ook volslagen vreemden kunnen tot hun verbazing op hulp rekenen.

In de vierdelige BBC-documentaire (The human instinct) op Canvas zag ik beelden van twee mannen tijdens de ramp in de Twin Towers van New York die zomaar begonnen een invalide vrouw van de 68ste verdieping naar de onderste verdieping de trappen af te dragen. Met de dood in hun ogen, redden ze een wildvreemde van een wisse dood. Ze zetten hun overlevingsinstinct opzij ten gunste van een ander. Ze hadden geen seconde geaarzeld, ze deden het gewoon, in een spontane reactie, dankzij instinct in hun hersens.

Naast de drang om te overleven, kinderen te krijgen en te wedijveren beschikt de mens dus ook over dit `superinstinct', als enige diersoort. Zo stelde de bioloog en hij onderbouwde dat vrij overtuigend met fascinerende (voor)beelden en testen. Vandaar dus die grote bereidheid de medemens te helpen in tijden van rampspoed. Ik verloor meteen het cynisme dat mij parten speelt wanneer bekende mensen in galakostuum hun beurs trekken en commerciële televisieomroepen zendtijd met campagnes vullen. Maar dan toch: Die mensen die niets doen (want die zijn er ook), waarom niet? Mogelijk is hun geest verstoord geraakt door te grote spanningen en trauma's of verhard door toenemende verzakelijking. Ons gevoelsleven heeft af en toe een impuls nodig, een positieve wending. Zo is het toch?