Het slachtoffer kan ook zijn verhaal doen

Sinds 1999 zijn er experimenten met `Echt-Recht': georganiseerde confrontaties tussen het slachtoffer en de jeugdige dader, samen met zijn familie. ,,Vooral voor de familie is het zwaar.''

Het gezelschap zit in een kring in de ontvangstruimte van de gevangenis in Vught. Aan de ene kant Bob (20), de ontvoerder, tussen zijn ouders. Daarnaast zijn broer en zus. Aan de andere kant van de kring zit Loek (16), de jongen die werd ontvoerd. Zijn armen stijf over elkaar. Naast hem zijn vader en moeder, daarnaast zijn zus, zijn beste vriend en de ouders van die vriend. De sfeer is gespannen.

Voor het eerst kan Ellen Hagen (46), de moeder van Loek, de ontvoerder van haar zoon, recht in de ogen kijken. In de rechtszaal zag ze alleen zijn rug. Loek verliet 6 januari 2002 het huis van zijn vriend en kwam drie jongens tegen die pech hadden met hun VW-busje. Althans, dat zeiden ze. Toen hij op hun verzoek even met ze meeliep, werd hij het busje ingewerkt en kreeg hij een muts over zijn hoofd. Zo lag hij 28 uur op de bodem van het busje.

De bijeenkomst in de gevangenis in juli dit jaar was een `Echt-Recht bijeenkomst'. Bij een Echt-Recht bijeenkomst komen dader en slachtoffer met hun naaste familie en goede vrienden – hun `netwerk' – bij elkaar. Het slachtoffer doet zijn verhaal maar ook de mensen rondom het slachtoffer en de dader. De dader kan het slachtoffer spijt betuigen.

,,Het slachtoffer ziet dat de dader ook een mens is met gevoelens en emoties en dat de familie van de dader vaak diep gebukt gaat onder het delict'', zegt Echt-Recht coördinator Jeanet Jansen, die de bijeenkomst begeleidde. ,,Het is ook belangrijk dat het slachtoffer en zijn familie hun verhaal kunnen doen.'' Bij een `gewone' rechtszitting gaat alle aandacht uit naar de dader. ,,Telkens blijkt weer dat slachtoffers veel behoefte hebben ook gehoord te worden.'' Daarnaast moet de dader inzicht krijgt in het effect van het delict op het slachtoffer. Maar ook wat de effecten zijn van zijn daad op zijn eigen familie en vrienden.

,,Ik wilde hem heel graag duidelijk maken wat hij Loek en ons gezin had aangedaan'', zegt Ellen Hagen. ,,Ze zaten daar met z'n drieën in de rechtszaal, maar je mag niets zeggen.'' Ook voor Loek was de bijeenkomst belangrijk, zegt zijn moeder. ,,Hij was nog steeds angstig, hij had een muts over zijn hoofd gehad, dus hij had de daders niet gezien. In zijn hoofd waren het monsters geworden.''

Een van de `monsters' zat tijdens de bijeenkomst in elkaar gedoken, zijn handen voor zijn ogen en de tranen liepen over zijn wangen. ,,Ik vind het zo vreselijk dat je bang voor me bent'', zei hij tegen Loek. ,,Opeens ligt de machtsverhouding heel anders'', zegt Jeanet Jansen. ,,Dat helpt slachtoffers over hun angst heen te komen.''

Daarnaast wordt er aan het eind van de bijeenkomst een `herstelplan' opgesteld. De slachtoffers vragen iets van de dader om de schade enigszins te herstellen. Die afspraken worden vastgelegd.

Echt-Recht, of herstelrecht, is via Nieuw Zeeland, Australië en de Verenigde Staten overgewaaid naar Nederland. In Nieuw Zeeland staat in de wet dat iedere jongere die voor de rechter moet verschijnen, in plaats daarvan mag kiezen voor een Echt-Recht conferentie. ,,Daar kleeft ook weer een gevaar aan'', zegt Jansen, ,,Slachtoffers kunnen dan geconfronteerd worden met een heel opportunistische dader.''

In Nederland wordt sinds 1999 geëxperimenteerd met de Echt-Recht methode, in verschillende regio's lopen projecten. De meeste pilots zijn gericht op jonge daders en worden uitgevoerd op scholen, bij de bureaus Halt (waar jeugdige daders een alternatieve straf krijgen), bij bureaus jeugdzorg en bij de raad voor de kinderbescherming.

Zeven pilots zijn onlangs geëvalueerd. De deelnemers waren overwegend tevreden. De methodiek, zo blijkt uit de evaluatie `Herstelrecht in jeugdstrafzaken' is juist voor de zwaardere delicten geschikt. In totaal zijn er zo'n 300 Echt-Recht-bijeenkomsten geweest.

Voorwaarde voor een Echt-Recht-bijeenkomst is dat de dader verantwoordelijkheid neemt voor het delict. ,,De dader moet echt spijt hebben en excuus willen aanbieden'', zegt Jeanet Jansen. ,,Als de slachtoffers te maken krijgen met een onverschillige dader is dat wéér een klap.''

Volgens haar voelen veel daders na een delict echt berouw en schaamte, maar verdwijnen die gevoelens als ze het niet kunnen uiten. ,,Ze gaan zich dan steeds meer zelf slachtoffer voelen en bagatelliseren het delict.''

Heel jammer, vindt Jansen, omdat juist daders als ze oprecht spijt hebben betuigd, verder kunnen met hun leven. En slachtoffers hebben na een oprechte spijtbetuiging ook vaak het gevoel dat ze de gebeurtenis kunnen afsluiten.

De spijt van Bob was oprecht. Ellen Hagen had pas na de conferentie het idee dat ze écht door kon met haar leven. Ze zit aan de eettafel in haar rijtjeshuis in Kortenhoef. Foto's van haar vijf kinderen aan de muren, speelgoed van haar twee jongsten in een hoek. Ze ziet er met haar korte blonde haar jong uit.

In dezelfde kamer zat ze die avond in januari 2002 toen haar zoon Loek, toen veertien jaar, niet thuis kwam voor het eten. Hij was bij een vriend die even buiten het dorp woont. ,,Eerst denk je nog: `lekke band'. Een half uur later heb ik zijn vriend gebeld. Die zei: `Loek is allang vertrokken'.''

Ellen Hagen herinnert zich de enorme paniek die ze voelde. Ze belde de politie. Ze belde haar twee oudste kinderen, haar man en haar ex-man, de vader van Loek. Allerlei mensen hielpen met zoeken, vrienden, familie en onbekenden. ,,Ik ging van het ergste uit'', zegt Ellen Hagen. ,,Ik ging ervan uit dat ik hem niet meer terug zou zien.''

Om elf uur 's avonds kwam het telefoontje. Een stem zei: `We hebben uw zoon ontvoerd, we willen losgeld.' ,,Eigenlijk voelde ik vooral opluchting'', zegt ze. ,,Hij leefde!'' De daders vroegen 50.000 euro losgeld. ,,Dat heb ik helemaal niet'', riep Ellen Hagen door de telefoon. ,,25.000 was dan ook wel goed, zeiden ze. `Lukt dat wel, mevrouw?'''

Nu kan Ellen Hagen om die knulligheid wel lachen, maar toen was er alleen wanhoop. ,,`Zorg alsjeblieft goed voor hem', heb ik nog geroepen. En `Bel snel terug!'''

De vader van Loek werd op het politiebureau geïnstalleerd om verder met de daders te onderhandelen. Toen de ontvoerders weer belden, werd hij gesouffleerd door agenten. Hij kwam met de ontvoerders overeen dat hij het losgeld zou achterlaten op een toilet van een tankstation. De jongens haalden het op en lieten Loek, kort daarop, vrij op een carpoolplaats. 's Avonds om twaalf uur bracht de politie hem thuis.

,,De euforie die ik voelde'', zegt Ellen Hagen, ,,is niet te beschrijven.''

Later tijdens de rechtszaak noemden de advocaten van de drie daders de ontvoering `amateuristisch kinderwerk'. De drie jongens (twee van 19 jaar en een van 21), vrienden, hadden geld nodig en verzonnen een plan. Ze zouden een jongen met rijke ouders ontvoeren. Zijn ouders zouden ,,alleen maar even naar de bank hoeven''. Ze pakten Loek, die toevallig langs een villa fietste, maar zelf aan de andere kant van het dorp in een rijtjeshuis woonde.

Volgens de advocaten van de daders hadden ze de ernst en de gevolgen van hun misdrijf volkomen onderschat. De rechter veroordeelde hen tot hoge gevangenisstraffen: tweemaal vijf en eenmaal vier jaar.

Toen Bob eenmaal in de gevangenis in Nieuwegein zat, ging het slecht met hem. Hij voelde zich schuldig en werd depressief. Bob hoorde via Jeanet Jansen, die daar een Echt-Recht project leidde, van de methode. Hij wilde dat de bijeenkomst pas na het strafproces zou plaatsvinden. Hij wilde niet de indruk wekken dat hij uit was op strafvermindering. Bob werd overgeplaatst naar Vught En daar vond de bijeenkomst uiteindelijk plaats.

Het was een hele klus om iedereen zover te krijgen dat ze wilden meewerken, zegt Jeanet Jansen. ,,De familie van Loek wilde het gesprek met de dader wel aangaan. Alleen Loek twijfelde aanvankelijk of hij wel wilde komen.''

Ellen Hagen: ,,De eerste weken na de ontvoering spreekt iedereen je erop aan. Daarna raakt het langzaam op de achtergrond. Je denkt dat je het achter je kunt laten. Maar dat was niet zo. De politie had met helikopters naar Loek gezocht. Als ik een helikopter hoorde, kreeg ik weer hetzelfde panische gevoel.''

De ouders van Bob waren heel ambivalent over het idee. ,,Het was voor ons zo'n klap geweest'', zegt de moeder van Bob die liever anoniem wil blijven. Zij en haar man zijn in 2002 `belaagd' door de pers, zegt ze. ,,We hadden die ontvoering nooit, nooit verwacht.'' Toch accepteerden zij en haar man de uitnodiging. Voor Bob. ,,Ik had er slapeloze nachten van. Ik wilde het eigenlijk niet weer omhoog halen. Maar ik dacht, als hij iets naar die mensen toe wilt doen...''

En uiteindelijk was het voor haarzelf en haar man ook wel een opluchting, zegt ze nu. ,,Ik kon eerst niet uit mijn woorden komen, ik was heel emotioneel. Later kon ik vertellen hoe de politie midden in de nacht aan de deur kwam en zei dat er iets heel ergs gebeurd was. Je denkt meteen: Bob is verongelukt. Maar dat was niet zo, zeiden ze. Maar ze zeiden ook niet wat er wél aan de hand was. Ze wilden weten of wij iets wisten. Maar wij wisten niets. Wij lazen het pas de volgende dag in de krant.'' Ze snikt aan de andere kant van de lijn.

Jeanet Jansen schreef in het verslag van de bijeenkomst dat de ouders van de dader ,,achteraf gezien misschien te sterk gericht waren op hun eigen slachtofferschap''. Jeanet Jansen: ,,Maar het was voor de familie van Bob heel zwaar. Ze zijn ook slachtoffer, dat wordt wel eens vergeten.''

De moeder van Bob zegt over de familie van Loek: ,,Het waren plezierige mensen, een beetje zoals wij. Het heeft toch een stukje rust gegeven om hen te zien.''

Voor Niek van Exel, justitiepastoor in de gevangenis van Vught, was het de eerste kennismaking met herstelbemiddeling. Hij kan zich de ontreddering van de ouders van Bob goed voorstellen. ,,Ze wonen in een dorp. Hij heeft een goede baan, zij een eigen bedrijf. Maar het blijft hun zoon.'' Voor Bob was het heel goed, denkt Van Exel. Hij zou willen dat meer gevangenen deze mogelijkheid krijgen. Al denkt hij ook dat de methode lang niet voor alle daders geschikt is. ,,Bob heeft een goede intelligentie. En zijn geweten is ontwikkeld. Dat kan je lang niet van alle jongens hier zeggen.''

Ook bij deze bijeenkomst werd een herstelplan opgesteld. ,,Wat vraag je de ontvoerder van je zoon?'', vroeg Ellen Hagen zich af. Uiteindelijk besloot haar familie Bob te vragen om de twee andere daders te vertellen over de bijeenkomst. Zij wilden graag van Bob horen wat hun reactie was geweest. De vader van Bob wilde dat zijn zoon een hbo-opleiding economie zou volgen.

Aan het eind, zegt de moeder van Bob, was het eigenlijk zoals bij een begrafenis. ,,Je drinkt koffie, eet een plak cake en je bent ongelooflijk blij dat het voorbij is.''