`Literatuur moet somber zijn, met humor'

Na De Avonden werkt Dick Matena nu aan die andere jaren-veertigroman, Wolkers' Kort Amerikaans. Intussen verscheen ook zijn stripversie van Christmas Carol, met Komrij als Scrooge. En Mulisch volgt.

Op de boekenmarkt op het Spui in Amsterdam deed striptekenaar Dick Matena (Den Haag, 1943) een belangrijke vondst: hij vond een album uit de oorlog met daarin gekleurde foto's. ,,Het was voor mij als oorlogskind een schok de oorlog afgedrukt te zien in kleurenfoto's'', zegt Matena. ,, In mijn verbeelding is de oorlog altijd zwart-wit. Zo heb ik De Avonden van Gerard Reve ook `gezien', als een verhaal in grijze tinten. Ik gebruikte daarvoor verdunde Oost-Indische inkt.''

De foto's in kleur uit de Tweede Wereldoorlog, gemaakt door een vermogend zakenman, bezitten volgens Matena een stemmige, gedempte sfeer. Het zijn net schutkleuren. ,,Ik werd er meteen door geïnspireerd voor mijn stripversie van Kort Amerikaans van Jan Wolkers. De roman speelt zich af in 1944, tijdens de hongerwinter. Toen ik het als zeventienjarige jongen las, gaf het me een schok. Het is een somber boek, gelukkig ook met humor. Zo behoort literatuur te zijn'', aldus Matena. Hij vervolgt: ,,Kinderen die geboren zijn tussen 1940-'45 zijn altijd door de oorlog geobsedeerd. Dat was zo'n wereldschokkende gebeurtenis. Later ga je beseffen dat je twee jaar was toen de atoombom op Hiroshima viel.''

Dick Matena werkte meer dan dertig jaar voor de Marten Toonder Studio's in Amsterdam. Hij blies onder meer Tom Poes nieuw leven in. Toonder was voor hem een soort `pleegvader'. In 2000 besloot hij voor zichzelf te gaan werken. In de winter van dat jaar herlas hij, zoals zo vaak, De Avonden dat zich afspeelt tussen kerstmis en nieuwjaar. Hij had al eerder stripverhalen gemaakt van romans en kinderboeken. Het unieke van dit nieuwe project was dat zijn `verstripping', zoals hij het noemt, integraal moest zijn. Matena: ,,Mijn versie is veel meer dan een zwaar geïllustreerd werk. Ik wilde nadrukkelijk het ritme van een strip behouden, zoals een film een eigen ritme heeft. Ik besloot de zinnen te splitsen in een deel dat in het tekstblok terechtkomt en een deel in het tekstballonnetje. Hierdoor blijft de spanning behouden.''

Vlak voor de kerst kwam Matena's stripuitgave uit van Christmas Carol van Charles Dickens, een `kerstlied in proza' zoals de tekenaar het noemt. In tegenstelling tot De Avonden is dit verhaal in kleur gedaan; het ene beeld na het andere een sfeervolle aquarel in miniatuur met dansende sneeuwvlokken, zacht schijnsel van lantaarns, schimmige grijze huizen en treffend getekende personages. Matena wilde eerst, uit bewondering, zijn grote voorbeeld Marten Toonder als hoofdfiguur Scrooge nemen, maar toen hij op een keer schrijver en dichter Gerrit Komrij ontmoette, werd hij getroffen door diens opmerkelijke kin en ogen. ,,Ik vind het gezicht van Komrij telkens zo anders van expressie, dat ik hem voor deze rol wilde casten'', zegt Matena met nauwelijks verholen enthousiasme.

,,Daarna kwam ik op het idee meer vrienden of bekenden in Christmas Carol te gebruiken, zoals Jan Wolkers als de geest Marley en A.F.Th. van der Heijden als de man van het nu. Dat is een karakter dat hem past.''

Onlangs zwierf Matena in gezelschap van Jan Wolkers twee dagen door Leiden, waar ze de plaatsen bezochten die van belang zijn voor Kort Amerikaans. Het was voor beiden een wonderlijke sensatie dat veel van toen nog bestond, bijna onveranderd. ,,Wolkers wees me op het hek voor de bioscoop Triana, dat is nog precies hetzelfde. Hij trok op de kunstacademie een paar kasten open, en de verfpotten stonden er nog net zoals een halve eeuw terug. Het enige dat is verdwenen, is de zolder.

,,Ik heb tegen Wolkers gezegd dat hij mij de vrije fantasie moet laten die te tekenen'', zegt de stripauteur. ,,Kort Amerikaans is een ander project dan De Avonden. Ik besef nu meer dat iemand over mijn schouder meekijkt. Toen ik aan De Avonden begon, was Reve mentaal nog goed. In de loop van de jaren heb ik hem geestelijk achteruit zien gaan, dat is een nare ervaring. Met het tekenen van Kort Amerikaans heb ik mijn jeugd teruggevonden. Boeken die mij fascineren stemmen me altijd nostalgisch. Dat is het extra dat ik zoek, zonder dat het een zoetelijk fondant krijgt. ,,Na Kort Amerikaans ga ik De diamant van Harry Mulisch verstrippen. Eerst was ik er beducht voor dat Mulisch zoiets banaals zou weigeren, maar ik heb begrepen dat hij er trots op is. Mijn werk wordt me niet altijd in dank afgenomen. Sommigen vinden dat ik met mijn vingers van hun lievelingsboeken moet afblijven. Een groot compliment gaf Hans van Straten die zei: `Ik kan De Avonden nooit meer lezen zonder aan jouw tekeningen te denken'. Mijn werk heeft natuurlijk iets crimineels, want je eigent je het bezit van een ander toe. Daarom kan ik alleen maar boeken tot een stripverhaal maken die ik bewonder, die me raken. Het is een eerbetoon.''

`Christmas Carol' (vertaling: Else Hoog), uitg. De Bezige Bij, prijs €18,90.

`De Avonden', uitg. De Bezige Bij. Drie delen, prijs €19,90 per stuk.