`Bellen zonder op de eierwekker te kijken'

Snel internet heeft dit jaar zijn doorbraak beleefd. De manier waarop we bellen, internetten en televisiekijken zal dramatisch veranderen. Paul Smits, oud-topman van KPN, vindt dat de gebruiker te veel struikelblokken tegenkomt. Het moet simpeler en goedkoper.

Paul Smits staat trots op zijn ruime zolder. De ruimte is gevuld met tientallen oude grammofoonspelers en fonografen, de meeste uit het begin van de vorige eeuw. Regelmatig zit hij hier. Er staat een bureau, waarop hij de documentatie van zijn grammofoonspelers doorneemt. Verderop staat een grote bank in een L-vorm waarop hij zit als uit een van de hoorns muziek klinkt. Wie hier een plaatje hoort waant zich meteen in de jaren twintig of dertig van de vorige eeuw.

De 58-jarige Smits loopt naar een speler van het merk Edison, genoemd naar de uitvinder van de grammofoonspeler en later de gloeilamp Thomas Alva Edison. De speler is opengeklapt, op de draaitafel ligt een kinderplaatje, en in de deksel is het beeld, op linnen, van twee beertjes te zien. Als een film draait het doek met verschillende plaatjes voorbij wanneer de muziek klinkt. ,,Toen hadden ze ook al multimedia'', zegt hij met lichte spot in zijn stem.

Paul Smits is exact drie jaar uit de schijnwerpers. Eind 2001 verdween hij als bestuursvoorzitter van telecombedrijf KPN, nadat de koers van het bedrijf was ingestort en de schuldenlast een tophoogte had bereikt van ruim 20 miljard euro. Smits, populair onder het KPN-personeel, ging weg omdat de breuk tussen aandeelhouders en de bestuursvoorzitter niet meer te repareren was. Ad Scheepbouwer nam zijn taken als voorzitter over, Smits ging zelf de mobiele tak leiden.

Een jaar later hield hij het voor gezien. Sindsdien zit Smits thuis, in zijn huis dat staat aan een uitloper van de Loosdrechtse plassen. Niet dat hij achter de geraniums zit. Integendeel. Hij heeft vier commissariaten: bij de Scandinavische pendant van KPN, TeliaSonera geheten, en in Nederland bij Enertel (vaste telefonie), Telfort (mobiele telefonie) en automatiseerder Unit4Agresso. Hij heeft bovendien kapitaal geïnvesteerd in vier start-ups, die hij ook van advies voorziet. En verder zit hij onder meer in het bestuur van Feyenoord en is hij actief bij de Dierenbescherming.

Smits volgt voor zijn commissariaten en adviseurschappen de technologiesector op de voet. Zojuist is hij in Stockholm bij telecombedrijf Ericsson geweest, om een kijkje in de keuken te nemen. ,,Door mijn commissariaten heb ik het voorrecht toegang te hebben tot waardevolle informatie. Het verschil is dat ik nu meer tijd heb om de informatie te consumeren dan toen ik bestuursvoorzitter was.''

Minister Brinkhorst van Economische Zaken wil dat Nederland in de voorhoede komt met snelle internetverbindingen. U woont in een dorpje. Uw oud-werkgever KPN levert u een vaste telefoonlijn, maar geen snelle internetverbinding. Wat vindt u daarvan?

,,In dit gebied is inderdaad nog altijd geen adsl terwijl de lancering al drie jaar terug was. Maar dat is een beetje flauw. Ik ben gedwongen ergens anders snel internet vandaan te halen. Ik heb kabelinternet van Casema en dat werkt uitstekend.

,,Wel leidt dit tot een kleine ergernis. In ons huishouden hebben we behalve de vaste lijn van KPN ook twee mobiele telefoons. En we hebben uiteraard kabel voor de televisie en radio. Voor al deze aansluitingen krijg ik verschillende rekeningen, terwijl het allemaal communicatiediensten zijn. KPN, Casema en Telfort vallen hier op de mat. Daarnaast sturen zij regelmatig reclamebrieven met mooi bezongen digitale mogelijkheden. Wil ik dit? Als consument zou ik graag één rekening willen hebben voor al deze diensten. Net zoals één reclamefolder. Maar een dergelijke partij is in Nederland nog niet opgestaan.''

In Nederland hebben nu bijna 3 miljoen van de 6,5 miljoen huishoudens een snelle internetverbinding. Is internet zojuist doorgebroken?

,,De dijk is absoluut door. Internet beleeft nu, zo'n tien jaar na de commerciële introductie, zijn doorbraak. Het is uit steeds minder huiskamers te verbannen. Brinkhorst mag erg tevreden zijn.''

Kunt u voorspellen wat hierdoor gebeurt? Hoe het gedrag van mensen verandert?

,,Voorspellen wat er gaat gebeuren met internet, mobiele telefonie en digitale televisie en radio is niet moeilijk. Dat klinkt verwaand, maar de geschiedenis bewijst dit. Waar het om draait is wanneer iets gaat doorbreken. Daar is wel iets over te zeggen, maar om dat duidelijk te maken moet ik eerst het één en ander schetsen.

,,Volgens mij moet voor een succesvol technologisch product altijd aan vier basisvoorwaarden zijn voldaan. Ten eerste moet het product simpel zijn. Simpel in bediening en in hoe het eruitziet. Dat klinkt natuurlijk weinig verheffend omdat het erg logisch is. Maar simpele bediening van een product is nu pas herontdekt. Philips maakt er werk van en vertelt dit met de slogan Sense and simplicity. TeliaSonera, waar ik commissaris ben, doet precies hetzelfde. Zij hebben de kreet Simplicity makes everything possible. Hewlett-Packard, een van de grootste pc-bouwers, praat er ook voortdurend over.

,,Vervolgens moet het product of de dienst comfortabel zijn. Een goed voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van internet. Tot drie jaar geleden was er alleen inbelinternet. Maar die verbinding was langzaam. Www stond voor wachten, wachten en nog eens wachten.

,,Met de komst van adsl en kabelinternet is dat voorbij. De informatie vliegt nu je scherm op. Dat bedoel ik met comfortabel. Het NOS Journaal bekijken met een inbelverbinding is niet te doen. Met snel internet is het geen probleem. Dat betekent veel meer dan op het eerste gezicht lijkt. Je kan nu voortaan het NOS Journaal bekijken wanneer je wilt. Je hoeft niet meer stipt om acht uur 's avonds op de bank te zitten. Onder comfortabel versta ik verder dat je e-mails veilig kan verzenden, en je veilig via internet kan betalen.

,,Ten derde moet telecommunicatie goedkoop zijn. Dertig jaar geleden was bellen met je vaste telefoon duur. Het was een luxe, niet iedereen had een telefoon in de huiskamer staan. Met name de afgelopen vijf tot tien jaar zijn de belkosten enorm gedaald, en kreeg vrijwel iedereen een vaste lijn. De moraal: wil je een massamarkt hebben, dan moet het goedkoop zijn. Adsl en kabelinternet vind ik nog steeds duur. Maar de concurrentie is fel, dus de tarieven zakken snel.

,,De laatste basisvoorwaarde is een mondiale standaard. Internet heeft zijn succes te danken aan een soort taal – IP, de afkorting van Internet Protocol – die van de Noordpool tot China is geaccepteerd. Overigens is het bijzondere aan deze standaard dat dit nooit van te voren is afgesproken en pas achteraf door de industrie is geformaliseerd. Er is nooit strijd geweest, in tegenstelling tot andere standaarden. Een historische gebeurtenis.''

Als umts, dat dit jaar eindelijk zijn vuurdoop beleefde na miljardeninvesteringen, langs deze maatlat wordt gelegd, is dan te spreken van succes?

,,Nee, nog niet. Umts is natuurlijk nog veel te duur. Dat is één. Bovendien is het niet simpel. Ik bedoel met simpel niet alleen de bediening, maar ook de tarieven. KPN en Vodafone hebben allerlei ingewikkelde tariefstructuren bedacht die afhankelijk zijn van het datagebruik. Je moet eigenlijk gewoon naar een flat fee, een vast bedrag per maand. De telecombedrijven die succesvol zijn met umts, zoals het Japanse KDDI en het Koreaanse SK Telecom, werken vanaf het begin met een vast bedrag.

,,Overigens geldt dat niet alleen voor umts. Kijk weer naar het verleden. Gsm heeft een geweldige groei doorgemaakt toen prepaid werd ingevoerd. Als gebruiker weet je dan precies waar je aan toe bent. Er zijn nog altijd een hoop mensen die zich kapotschrikken als de rekening van hun mobiele telefoon op de deurmat valt.

,,Ik zei zojuist dat wij hier in huis talloze rekeningen krijgen voor in feite dezelfde diensten. In Finland heb je een bedrijf dat op dit gebied heel innovatief is. Het heet Saunalahti. Deze jongens zijn marketeers bij uitstek. Ze bezitten geen telecomnetwerk en ze hebben – gechargeerd – geen verstand van techniek. Ze hebben wel verstand van doelgroepen, bijvoorbeeld jongeren, en ze weten precies wat die willen: veel sms'en en chatten via MSN Messenger. Zij bieden op die jongeren afgestemde pakketten aan voor mobiele telefonie en internet. Alle diensten ineen, en ze ontvangen daarvoor één factuur met een vast bedrag. Heel overzichtelijk.

,,Het verbaast mij dat in Nederland nog niet een dergelijke partij is opgestaan. KPN klaagt regelmatig over te felle concurrentie in Nederland, maar in vergelijking met Scandinavië is het hier een oase van rust. Zo'n bedrijf als Saunalahti is een pittige concurrent van TeliaSonera.''

Volgens uw model zijn we straks allemaal draadloos met elkaar verbonden. Wanneer is het zover?

,,Dat zal snel gaan. In Nederland heeft al 12 procent van de huishoudens geen vaste lijn meer. Vooral jongeren die zelfstandig gaan wonen willen geen vaste telefoon. Zij zijn uitsluitend mobiel bereikbaar. In Scandinavië is deze trend al verder. Daar heeft 30 procent van de huishoudens al geen vaste lijn meer.

,,Ik denk dat over zo'n vijf tot tien jaar niemand in Nederland nog een vaste lijn heeft. De tarieven voor mobiele telefonie dalen bijna maandelijks. Het punt komt dat mobiel bellen en vast bellen even duur is. En: mobiel bellen is comfortabeler.

,,Daar komt nog iets belangrijks bij. We hadden het eerder over de communicatietaal IP. Daar kleefde toch een nadeel aan: internet was ontworpen om gegevens uit te wisselen, niet om mee te bellen. Maar dat nadeel is verdwenen. We kunnen elkaar nu ook bellen via internet, in jargon voice over IP (voip) genoemd. Door het enorme prijsvoordeel penetreert voip razendsnel in bedrijven en nu ook bij particulieren. Je kan relaxed een paar uurtjes bellen zonder dat je op de eierwekker hoeft te kijken. Uiteraard moet degene die je wilt bellen een internetaansluiting hebben met voip-software, maar gezien de doorbraak van breedbandinternet zal internetbellen een snelle opmars beleven. TeliaSonera is er deze zomer mee begonnen.

,,Er gaat nog meer veranderen. Simpel betekent ook dat iedereen straks nog maar één telefoonnummer heeft en één e-mailadres. Het maakt niet uit waar die persoon zich op de aardbol bevindt.

,,Overigens leeft onder het publiek het grote misverstand dat door een draadloze maatschappij het vastetelefonienetwerk verdwijnt. Het tegendeel is waar, ze worden intensiever gebruikt dan ooit. Netwerken onder de grond zullen blijven, alleen op de uiteinden daarvan zitten de zenders en ontvangers. In mijn tijd bij KPN is het vaste, koperen netwerk enkele malen zelfs doodverklaard.''

De grote steden willen zelf glasvezelnetten aanleggen omdat KPN en kabelaars als UPC en Casema dat niet zien zitten. Wat vindt u?

,,Ik erger mij aan de plannen van onder meer Amsterdam en Den Haag. Je moet redeneren vanuit diensten, niet vanuit infrastructuur. Wie andersom denkt blijft met een onbetaalde rekening zitten: de aanleg van de kabels. Glasvezel in iedere huiskamer is onzin omdat de technologische innovatie je inhaalt. Er ligt glasvezel naar bedrijven wegens het intensieve dataverkeer dat zij voeren, maar voor particulieren is het te duur. In Eindhoven legt een start-up waar ik adviseer een wifi-netwerk aan, oftewel draadloos breedband. Dat is talloze keren goedkoper dan glasvezel.

,,Wil je als lokale overheid een rol spelen, dan zal je de ontwikkeling van diensten moeten stimuleren, te beginnen met die van de overheid. Zolang je voor simpele dingen tijdens werktijd naar het gemeentehuis moet gaan om een nummertje te trekken, te wachten op bediening, om vervolgens alle gegevens over jezelf – die aldaar sinds jaar en dag voorhanden zijn – opnieuw op een formulier te krassen, ligt daar een wenkend perspectief.''

Gaan televisie en internet nu eindelijk met elkaar samensmelten, een gebeurtenis die al zeker tien jaar wordt voorspeld?

,,Uiteraard gaat dit gebeuren. Maar wederom de vraag: wanneer? Het is te vroeg. Maar je hebt al voorbeelden. Zoals het NOS Journaal, televisie dus, dat je kan bekijken op je computer, internet dus. Een versnelling van deze trend zie ik ontstaan door de combinatie van John de Mol met zijn televisiezender en telecombedrijf Versatel.

,,Kijk naar het Franse mediaconcern Vivendi. Dat bedrijf is in delen verkocht en uit elkaar gevallen door te grote miljardenovernames. De kern van Vivendi's strategie, inhoud en distributie, is op zich goed. Alleen waren ze te vroeg omdat breedbandinternet nog geen massaproduct was. Hetzelfde geldt voor het Spaanse telecombedrijf Telefónica, dat een mediadivisie opbouwde waarvan Endemol deel uitmaakt. Ook te vroeg. Overigens zouden we, achteraf gezien, ook bij KPN die fout hebben gemaakt. [KPN aasde ook op Endemol en voerde fusiebesprekingen met Telefónica, red.]

Vlak daarna moest u weg als topman van KPN. Bent u in een zwart gat gevallen? Of heeft u zich verzoend met uw vertrek?

,,Ik ben zeker niet in een zwart gat gevallen. Het was eerder een opluchting. Eerlijk gezegd ben ik nooit een groot liefhebber geweest van het corporate life. In dat opzicht mis ik KPN niet. Ik zie nauwelijks nog topmensen van KPN. Zij zitten in een andere film dan ik. Na mijn vertrek wilde ik bewust geen nieuwe baan als bestuursvoorzitter. Bij KPN had ik geen tijd voor privé-zaken. Nu wel, en dat wil ik zo houden.''

Van automatisering naar telefonie

Paul Smits (14 december 1946) studeerde elektrotechniek aan de TU Delft. Daarna begon hij in 1970 als verkoper van computerrandapparatuur bij het Amsterdamse bedrijf Koopman & Co, dat later werd ingelijfd door het huidige Getronics. Tussendoor ging hij nog twee jaar in Californië als verkoper werken, nu bij Raytheon Data Systems. In 1979 werd Smits ambtenaar door over te stappen naar de gemeente Rotterdam als hoofd systeemontwikkeling. Na vier jaar vertrok hij naar het Staatsbedrijf der PTT als directeur automatisering. In 1989 werd Smits plaatsvervangend directeur van PTT Telecom om vervolgens in 1996 het telecombedrijf Unisource te gaan leiden. In 1998 trad hij toe tot de raad van bestuur van KPN, waar hij begin 2000 bestuursvoorzitter werd. Anderhalf jaar later trad hij af. Hij heeft nu vier commissariaten, onder meer bij Enertel (vaste telefonie) en Telfort (mobiele telefonie).

Dit is het laatste deel in een serie eindejaarsgesprekken in E. Eerdere delen verschenen op 23, 24, 28, 29 en 30 december.