`In Polen gaan de oogkleppen elke dag af'

De Europese Unie is dit jaar uitgebreid met tien nieuwe lidstaten, waaronder Polen. Transporteur Ewald Raben, sinds 1991 actief in Polen, heeft er sinds 1 mei veel concurrenten bij gekregen. ,,Maar onze wildste jongensdromen zijn uitgekomen.''

Zijn eerste vrachtwagen bestuurde hij als jongen van elf. Hij moest staan om bij het gaspedaal te kunnen. Het was een kort ritje, maar de passie voor wielen was geboren.

Dat was in het Gelderse Winterswijk. Inmiddels woont en werkt Ewald Raben al dertien jaar in Gadki, een klein dorpje vlakbij de West-Poolse handelsstad Poznan. Hij rijdt zelf geen vrachtwagen meer, maar bezit er honderden. Zijn transportbedrijf Raben Group geldt, met een voor dit jaar verwachte omzet van 180 miljoen euro en zeven grote distributiecentra in Polen, als een van de Nederlandse succesverhalen in het oosten, samen met Campina, Farm Frites en een hele trits financiële dienstverleners.

Het vervoeren van andermans spullen zit de familie Raben in het bloed. Grootvader Jan deed het al, met paard en wagen en na de oorlog met een op de kop getikte Amerikaanse legertruck. Vader Theo erfde vervolgens het familiebedrijf en reed in 1961 voor het eerst naar Polen, met rollen textiel in de laadbak. En de huidige generatie, Ewald en zijn oudere broer Marco, hebben het bedrijf verder internationaal uitgebouwd.

Ewald Raben brak in 1990 zijn opleiding aan de Hoge Economische School af en kondigde (,,op de avond voor kerst'') zijn vertrek naar Polen aan, met de ambitie het familiebedrijf daar ter plekke wortel te laten schieten. Hij was toen 22 jaar.

Aan zijn besluit lagen economische overwegingen ten grondslag, maar ook persoonlijke. ,,Het bedrijf in Nederland was niet groot genoeg om met z'n tweeën te leiden. Daar waren mijn broer en ik het over eens. Ik dacht: als hij Nederland blijft doen, wil ik wat anders doen.'' En zo geschiedde.

,,Mijn vader zei altijd: je moet de kerk in 't midden laten, de zaken zo oplossen dat iedereen tevreden is. Daar heb ik goed naar geluisterd.''

Raben kreeg geen spijt van zijn radicale besluit. Tegenwoordig komt nog maar 15 procent van de totale omzet uit Nederland. ,,Al in 1994 werd onze Nederlandse omzet in Polen geëvenaard'', zegt Raben. ,,Polen bood enorme groeikansen en veel concurrenten hadden we niet. Grote internationale vervoerders durfden door de valkuilen niet naar Polen.'' Bureaucratische valkuilen en echte kuilen, in het wegdek.

Dit jaar werd de Europese Unie uitgebreid met tien nieuwe lidstaten, waaronder Polen. De weg van Winterswijk, waar formeel nog de Raben holding zetelt, naar het Poolse Gadki, de zetel van het operationele hoofdkantoor, is door het wegvallen van douanecontroles een stuk korter geworden. Maar Raben heeft er sinds 1 mei ook veel concurrenten bij gekregen. De prijzen voor het goederenvervoer staan onder druk, want iedereen kan nu even naar Polen rijden.

Om de groei te handhaven heeft Raben, dat aan zo'n 5.000 mensen werk verschaft (van wie 80 procent Polen), nieuwe vestigingen geopend in de Baltische Staten, Oekraïne en Rusland. Daarmee heeft het bedrijf zich voor de tweede maal in zijn geschiedenis verzoend met een onvermijdelijke ontwikkeling in de transportbranche: de trek oostwaarts.

Voor de Europese Unie is een EU-lidmaatschap van Oekraïne onbespreekbaar. Maar wat u betreft lijkt het land er al bij te horen. Moet Oekraïne lid worden?

,,Nee, eerst moet het land een aantal jaren een stabiele democratie zijn. Oekraïne staat nu waar Polen stond toen ik hier aankwam. Het verschil was dat de politieke onrust in Polen toen al achter de rug was. In Oekraïne kan het nog helemaal verkeerd gaan. Er wordt daar grof geschut ingezet, zoals het vergiftigen van politieke tegenstanders. Dat gaat echt te ver.''

Vindt u Oekraïne Europees?

,,Kiev is een internationale stad. Ik heb het gevoel dat we daar naar een Europese omgeving toe gaan. Maar daarbuiten zijn ze nog ver van Europese maatstaven verwijderd. En dan heb ik het niet alleen over het oosten van Oekraïne, waarvan altijd wordt gezegd dat het zo op Rusland georiënteerd is. Ook in een westelijke stad als Lwow, die doorgaans te boek staat als `Europees', gebeuren de gekste dingen.

,,Oekraïne barst van de rare wetgeving. Neem de bouwwet, die voor ons belangrijk is, omdat we graag distributiecentra in Oekraïne zouden willen bouwen. Als je zo'n centrum bouwt ben je volgens wet verplicht om er ook meteen een woonwijk naast te zetten, voor je werknemers. Dat zijn wetten uit een andere tijd.

,,Ik ben soms ook wel bezorgd dat er in Oekraïne dingen gaan gebeuren zoals met Yukos in Rusland is gebeurd. [Het Russische oliebedrijf Yukos raakte in onmin met de Russische regering en kreeg vervolgens een stortvloed aan belastingaanslagen over zich heen, waardoor het bedrijf aan de rand van de afgrond staat, red.] Met een meer westers georiënteerde regering aan het roer zouden we meer investeren in Oekraïne. Nu durven we dat nog niet goed aan. Aan de andere kant geldt hier ook: no risk, no fun.''

U was pas 22 jaar oud toen u zich in Polen vestigde. Wat was de aantrekkingskracht?

,,We deden al vaker zaken met Polen. Ik kende het land van mijn vakantieperiodes, wanneer ik als chauffeur op de auto zat. Polen was een beetje geheimzinnig, exotisch. Het land zat toen nog onder Russische controle. De taal was zo anders en onderweg contact leggen met het thuisfront was nauwelijks mogelijk. Je moest zelf alles ter plekke organiseren, bij de staatsbedrijven, bij de douane. Dat maakte het spannend. Dat exotische is er in de tussentijd helemaal van af gegaan. Het is nu een veel transparantere markt. Het Polen van toen en van nu zijn, afgezien van de gastvrijheid, onvergelijkbaar.

,,Het was in 1991 duidelijk dat het opbouwen van een positie in de Poolse markt later goed van pas zou kunnen komen. Want ook de Poolse markt wordt op een gegeven moment volwassen. Wij waren niet de enigen die dat dachten. Iedereen wilde toen wel naar Polen om wat te gaan doen en wat op te zetten. Maar niemand wilde er ook echt gaan zitten. Want dan moest men afstand nemen van de eigen supermarktjes, de tennisbaan en de golfbaan. Dat had je hier allemaal niet. Ik liet mijn vrienden achter en mijn hobby's. Ik deed aan autoracen met mijn vader en mijn broer – we zijn een racefamilie. En dat moest ik opgeven. Op de Poolse wegen is het sowieso al een struggle for life. Daar ga je geen racewedstrijdje houden.

,,Als je 22 bent, heb je niet zoveel problemen om over na te denken. Je overdenkt zaken wat minder. Je gaat wat sneller een straatje in om te kijken of het wat wordt. Uiteindelijk zijn onze wildste jongensdromen uitgekomen.''

U spreekt vloeiend Pools, uw vrouw is Pools, uw hele staf hier is Pools. U bent de enige Nederlander die hier rondloopt. Zegt u dat eigenlijk nog iets? Nationaliteit, Nederlander zijn?

,,Nee. Ik heb ook niet het gevoel dat ik hier een buitenlander ben. Misschien heb ik dat één keer gevoeld en ik kan me dat niet eens herinneren. En eigenlijk heb ik ook niet het gevoel dat we hier in Polen zijn. Het voelt nu allemaal als één Europese club. Ik ben in augustus in het huwelijk getreden. De plechtigheid in de kerk was echt een hele Poolse aangelegenheid. Het feest daarna was niet echt Pools. Het was niet zo dat iedereen om een uur of twee onder de tafel lag en geen boe of bah meer kon zeggen. Het was een gezellig gezelschap, met Polen, Nederlanders. Het mixte goed met elkaar. Heel prettig. Het ideale Europa.''

Voelt u zich nog verbonden met de gebeurtenissen in Nederland?

,,Niet echt. Natuurlijk is de moord op Theo van Gogh heel erg. Maar we moeten nu niet gaan generaliseren door een of twee personen of een klein groepje personen gelijk te stellen aan een hele bevolkingsgroep. Van Gogh was ook wel erg radicaal. Er is in Nederland een cultuur ontstaan van elkaar niet meer begrijpen of niet meer willen begrijpen. Dan krijg je natuurlijk stoornissen in de dagelijkse omgang, die soms heel brute vormen kunnen aannemen. Er moet vrijheid van meningsuiting zijn, maar het is de toon die de muziek maakt. En die toon zou iets minder vals mogen zijn.

,,Je zou Nederland naïef-liberaal kunnen noemen. Wij zijn zo liberaal dat we de gevolgen er niet van inzien. Als 25 procent van de bevolking niet uit het land zelf komt dan moet je wel goed voor de integratie zorgen. Ik denk dat daar toch wel wat ontbrak. In Nederland spreek je Nederlands, in Polen Pools. Ik spreek Pools. Niet omdat ik dat moest, omdat ik vind dat het hoort.''

Maar dat maakt u vrij uitzonderlijk. Er zijn genoeg Nederlandse ondernemers in Polen die geen woord Pools spreken.

,,Ik ben hier niet voor drie jaar, maar voor de lange termijn. Ik denk dat het succes van Raben in Polen er voor een belangrijk deel mee te maken heeft dat we met lokale mensen werken, deel uitmaken van de samenleving hier en voor een langere periode willen blijven. Begin jaren negentig moest ik gewoon ook wel Pools leren, omdat misschien 3 procent van het personeel een woord Engels of Duits sprak.

,,Ik heb er nooit spijt van gehad dat ik Polen in leidinggevende functies heb gezet. Je hebt er net zoveel buitenbeentjes tussen zitten als in Nederland. Ik begrijp de Polen, ik weet wat ik aan ze heb. Ze zijn loyaal. Ze willen hard werken. Ze komen uit een achterstandssituatie, maar ik denk dat ze die hard aan het inhalen zijn. Ik heb zelfs het gevoel dat ze op bepaalde terreinen vooroplopen.

,,De Polen zijn flexibeler en tonen meer bereidheid om zich te ontwikkelen. Neem nu de Duitsers. Die hebben jarenlang geprofiteerd van hun technisch hoogstaande economie, maar moeten nu grote aanpassingen doen om de internationale ontwikkelingen bij te benen. Dat vinden ze moeilijk, omdat ze oogkleppen ophebben. Hier in Polen heb ik het gevoel dat de oogkleppen elke dag afgaan. De Poolse consument is nog niet heel erg loyaal, dus je moet ook harder werken om hem voor je te winnen. En dan begrijp je ook dat het succes van een product méér is dan alleen hoogstaande techniek.''

Wegen de voordelen van de uitbreiding van de EU – geen grenzen – tot nu op tegen de nadelen – meer concurrenten?

,,Nu nog niet, maar op termijn wel. De douaneafhandeling die we deden voor klanten bracht een bepaalde omzet met zich mee. Die zijn we nu kwijt. Een hoop transportbedrijven zijn heel hard op prijs gaan concurreren en zijn daarbij eigenlijk te laag gegaan. Een aantal van hen is al in financiële problemen gekomen en ik verwacht dat 2005 het jaar van to be or not to be wordt. Veel ondernemingen zullen het niet redden.''

Maar u wel?

,,We hebben ons twee jaar lang voorbereid op de uitbreiding. Voor bijna 150 mensen binnen het bedrijf is een nieuwe job gevonden. We wilden die mensen niet ontslaan, omdat we hun kennis voor het bedrijf wilden behouden. Sommigen zijn op de verkoopafdeling terechtgekomen, anderen bij de klantenservice en weer anderen zijn voor ons naar het buitenland gegaan. Veel bedrijven werden pas wakker rond 1 januari. Een veelgehoord misverstand was dat de EU subsidies zou geven om de uitbreiding te helpen verteren. Maar mijn vader zei meteen: jongens, er komt geen geld. Hij wist dat nog uit zijn tijd, toen Nederland toetrad tot de douane-unie.''

Zou u nu bereid zijn om in Oekraïne te gaan wonen, zoals u ook destijds in Polen bent gaan wonen?

,,Als ik alleen verantwoordelijk zou zijn voor Oekraïne wel. Daarover zijn mijn vrouw en ik het eens. Maar in mijn huidige positie heeft het weinig zin. Ik heb wel een paar betrouwbare rechterhanden gecreëerd. Zij zitten daar, in onze nieuwe vestigingen. Zij zijn mijn verlengstukken. Het zijn allemaal Polen.''

Wit-Rusland is nog een witte vlek op uw landkaart. Wat gaat u daar aan doen?

,,Tja, daar zoek ik nog iemand voor. Heeft u soms belangstelling? Ik begin er niet aan.''

Dit is het vijfde deel in een serie eindejaarsgesprekken in E. Eerdere delen verschenen op 23, 24, 28 en 29 december.