Joesjtsjenko voor zware dilemma's

Viktor Joesjtsjenko wordt president van Oekraïne. Maar nu beginnen zijn problemen pas. Rusland, de Donbas, radicale aanhangers – ze trekken allemaal aan hem.

Welke hoofdstad bezoekt de nieuwe Oekraïense president Viktor Joesjtsjenko het eerst? Moskou, beloofde hij grootmoedig. Al is de onderlinge relatie `gedeformeerd', heeft de Russische president Poetin Oekraïne `vernederd' en Rusland `beschaamd', toch is Joesjtsjenko bereid `persoonlijke beledigingen' te vergeten.

Maar sterkt dat Poetin niet juist in zijn overtuiging dat hij de lakens uitdeelt in Oekraïne, vragen commentatoren zich af. Misschien is het beter om op weg naar Moskou eerst een `tussenlanding' in Brussel te maken. Nationalisten bevelen Warschau aan, om de Poolse president Kwasniewski te bedanken voor zijn bemiddeling. Een gematigde optie: het Wereldforum in Davos in januari, neutraal terrein voor een eerste ontmoeting met de Russische leider.

Wat te doen met Poetin? De president toont zich een bitter verliezer: een felicitatie kan er nog niet af. Ook zijn Oekraïense satraap, premier Viktor Janoekovitsj, probeert de politieke crisis zo lang mogelijk te rekken. Toch, zo denkt de gezaghebbende krant Zerkalo Nedeli, moet Joesjtsjenko naar Moskou, zelfs al vereist dat het incasseringsvermogen van Mahatma Gandhi.

Zondag won Joesjtsjenko de presidentsverkiezingen met een ruime marge, maar minder ruim dan gehoopt. Met ruim 44 procent van de kiezers kan zijn rivaal Janoekovitsj bogen op een formidabele aanhang in het Russischtalige oosten en zuiden van het land. Joesjtsjenko moet daar het beeld van rabiate Oekraïense nationalist en lakei van Washington wegnemen. Tijd dus voor verzoenende gebaren. Joesjtsjenko beklemtoont nu de Slavische broederschap, suggereert zelfs niet afwijzend te staan tegen Russisch als tweede staatstaal. Zijn eerste opgave is de benoeming van nieuwe gouverneurs. Wie van de bestuurders die enkele weken geleden dreigden met afscheiding, mag blijven zitten?

De hardste noot is de Donbas, de oostelijke kolenregio. De inwoners hebben een sterke regionale identiteit: ze zien zichzelf als pro-Russisch, proletarisch, ruw, maar ook open en multicultureel, in tegenstelling tot de `fanatieke' nationalisten uit het westen. Uit gesprekken met kiezers in Donetsk bleek dit weekeind geen enkel animo voor afscheiding, laat staan een burgeroorlog. ,,Emotionele onzin, dat werkt niet in de Donbas'', zei een mijnwerker die alleen zijn voornaam gaf: Volodja. ,,Als Janoekovitsj en Joesjtsjenko willen vechten, moeten ze elkaar in de boksring maar tot pulp meppen.''

Een algemene staking leek Volodja een beter middel om Kiev tot meegaandheid te dwingen. De Donbas ziet zichzelf als de kurk waarop de Oekraïense economie drijft, maar weet ook dat veel van de onrendabele kolenmijnen moeten sluiten als de royale staatssubsidies uit Kiev opdrogen. En dat is de grote angst: lokale kranten waarschuwen dat Joesjtsjenko de Donbas voor straf zal `de-industrialiseren' door de geldkraan dicht te draaien en de kolensector te hervormen. ,,Ik herinner me 2000, toen Joesjtsjenko premier was'', vertelde een lasser uit de staalfabriek Ordzjonikidze. ,,We kregen uitbetaald in brood en kool. Als Joesjtsjenko weer probeert onze kolenmijnen te sluiten, leggen we het land lam.''

In 1993 bewees de `Donetsk-clan', een hecht amalgaam van bureaucraten, kolen- en staalmanagers en jonge, iewat maffiose financiers, dat het Kiev zijn wil kan opleggen via stakingen. Van Kiev verwacht de clan subsidies, protectie tegen de vooral Russische concurrentie en een sterke lobby in Brussel. Want hoewel China de grootste afnemer is van Oekraïens staal, is de EU de aantrekkelijkste afzetmarkt. Donetsk wil een regering die op goede voet staat met Brussel en ruimere staalquota kan regelen.

Onbetwiste leider van de Donetsk-clan is de 35-jarige miljardair Rinat Achmetov. Hij regeert over zeshonderd bedrijven verenigd in de `Industriële Unie Donbas', over het lokale bestuur, over de politie en rechtbanken. Zijn speeltje is de met dure Brazilianen opgetuigde voetbalclub Sjachtjor Donetsk dat onlangs Barcelona versloeg. Achmetov is de geldschieter achter premier Janoekovitsj, maar die geldstroom is na de `oranje revolutie' opgedroogd. Via zijn eigen tv-kanaal laat Achmetov nu weten dat zaken en voetbal hem veel meer interesseren dan de politiek.

Zerkalo Nedeli voorspelt een `non-agressiepact' tussen Achmetov en de nieuwe orde in Kiev. De Donetsk-clan moet een eind maken van de censuur, het misbruik van staatsfondsen en de politieke monocultuur die van de Donbas een staat binnen en staat hebben gemaakt. Kiev maakt dan op zijn beurt weinig haast met hervorming van de staal- en de kolensector.

Een complicatie is dat Joesjtsjenko bijna verplicht is radicale leiders van zijn `oranje revolutie' met kabinetsposten te belonen. Zoals Joelia Timosjenko, die graag premier wil worden. Zij heeft zich in het oosten niet geliefd gemaakt met haar voorstel om prikkeldraad rond de Donbas te wikkelen en er een `zona' (goelagkamp) van te maken. Toch nodigde Achmetov haar deze week uit voor een bezoek aan Donetsk. Hij acht kennelijk de tijd rijp om zaken te doen met Timosjenko.

President Joesjtsjenko krijgt het niet gemakkelijk. Hij moet binnen een jaar aansprekende resultaten boeken om in 2006 de parlementsverkiezingen te winnen. Rond die tijd verandert Oekraïne in een parlementaire democratie en moet Joesjtsjenko een machtige premier naast zich dulden, die regeert op basis van een parlementaire coalitie. Met een wrokkig Rusland, een wantrouwig oosten, zakentycoons die de rijkdommen onderling willen herverdelen, een parlement vol ambitieuze politici en een aanhang die na de `oranje revolutie' wonderen verwacht, zal het niet meevallen de verwachtingen waar te maken. Joesjtsjenko staat niet bekend als een geslepen machiavellist of een harde onderhandelaar, zoals zijn voorganger Koetsjma. Die zal vanaf de zijlijn monkelend toekijken. ,,Jullie willen een Oekraïne zonder Koetsjma?'', zei hij enkele maanden geleden al. ,,Eens zien hoe dat bevalt.''