`De werknemer komt structureel boven te liggen'

Het was een doorbraak, 2 oktober op het Amsterdamse Museumplein. Vakbondsman Doekle Terpstra zegevierde er, en verzoende zich met oud-CNV-collega en huidig minister van Sociale Zaken De Geus.

Doekle Terpstra beleefde dit jaar zijn mooiste moment op een demonstratie die hijzelf aanvankelijk niet had gewild. De voorzitter van het CNV wist al bij zijn eerste woorden dat hij de 300.000 aanwezige demonstranten die middag helemaal kon inpakken als hij dat wilde. Achteraf pas besefte hij zijn macht van dat moment, vertelt hij nu. Terpstra spreken is onder een woordwaterval staan.

Hoe was het gelopen als u minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid was geworden en De Geus uw plek bij het CNV had ingenomen?

Terpstra schatert, herpakt zich, zet zijn serieuze gezicht op en aarzelt.

,,Met de wetenschap van vandaag... Als voorzitter van een vakcentrale moet je bepaalde functies uitsluiten. Eén daarvan is minister van Sociale Zaken. Je komt in een onmogelijke spagaat te staan. Ik zou nooit getekend hebben voor het regeerakkoord van Balkenende II, omdat daar dingen in staan die de hoekstenen raken van wat we de afgelopen decennia in een vertrouwensbasis hebben opgebouwd.

,,Ik heb in die periode veel met Cees van der Knaap gesproken, met Jan Peter, met Donner. Tegen hen gezegd: niet doen, niet doen. Aart Jan [De Geus] heeft ervoor getekend. Hij kon het zich makkelijker permitteren, hij had een heel andere carrièresprong gemaakt [naar adviesbureau Boer en Croon; red.]

,,Kijk, het gaat om geloofwaardigheid. Dat is een probleem van dit land. Ik ben bij heel veel ledenbijeenkomsten over het sociaal akkoord geweest. En ik heb daar heel veel scepsis en wantrouwen geproefd. De leden hadden de neiging nee te zeggen, maar zeiden ja omdat ze vertrouwen in ons hadden. Er is een heel fundamenteel wantrouwen tegen de leiding in dit land, zowel de politieke leiding als de bedrijfsleiding, en wijzelf zijn ook niet vrij te pleiten. Alles wat leiding geeft. Ik vind het hartstikke moeilijk om dat vertrouwen te behouden bij de mensen voor wie je staat. Ik hoop dat ik in de rest van mijn carrière niet ga voor de verlokkingen, maar dat ik geloofwaardig kan blijven.''

Goed, u niet op Sociale Zaken. Iets anders?

,,Wat mij wel geweldig lijkt, zeker nu, is minister van Economische Zaken. Om mezelf juist op een andere manier te positioneren, om over schuttingen heen te kijken, om het bedrijfsleven bij de kladden te grijpen, flink door elkaar te schudden. EZ gaat nu veel te voorspelbaar te werk en zit veel te veel op het terrein van sociale zaken. Als ik kijk naar wat Brinkhorst zegt, gaat het alleen maar om wat niet deugt over arbeidsverhoudingen, sociale zekerheid. De sleutel is niet loonkosten, maar gebrek aan innovativiteit. We hebben te veel managers, te weinig entrepreneurs. Te veel nadruk op shareholders value. We gedragen ons als de fietsenmaker op de hoek die vandaag zijn fietsen gerepareerd wil krijgen, maar niet nadenkt over hoe hij zijn tentje volgende week draaiend moet houden. Zie het Innovatieplatform, dat moet je verbinden met sociale innovatie, maar daar is men weinig ontvankelijk voor, terwijl het zo fascinerend is. Net als met de sociale akkoorden die wij maken. Zij zijn reactief van aard: zetten aan tot een oplossing vandaag. We denken te weinig na over de ambities voor morgen en overmorgen.''

Zou De Geus op uw positie hetzelfde hebben gedaan, actievoeren?

,,Dat denk ik wel. Ook hij zou door onze bonden gedwongen worden. Toen hij begon als minister in 2003, hebben we een gesprek gehad, een persoonlijk gesprek. Na de demonstratie op 2 oktober, op 9 oktober was dat, belde hij: ik wil een bak koffie komen drinken. We hebben toen ook in de persoonlijke verhoudingen schoon schip gemaakt. Dat was een heftig gesprek.

,,Want ik vind dat het kabinetsbeleid niet gaat over verantwoordelijkheid, zoals ze zelf zeggen, maar over zelfredzaamheid. Verantwoordelijkheid veronderstelt wederkerigheid. Ik dacht bij het aantreden van het kabinet: hier gaat het wrikken, dit gaat niet goed. Dat leverde spanning op richting Aart Jan en Balkenende. Op het laatste CDA-congres hebben het kabinet en de fractie een pak slaag gekregen. En logisch. Neem de opmerkingen van Gerda Verburg [Tweede-Kamerlid voor het CDA, ex-studiegenoot en ex-CNV; red.] over het besluit van het kabinet om CAO's niet langer algemeen verbindend te verklaren. Ze zei: `Logisch dat dit gebeurt, dat komt door de te hoge looneisen van de vakbeweging.' Toen ging bij mij het licht uit. Geen enkel kritisch geluid, terwijl de algemeenverbindendverklaring het paradepaardje van het CDA was!''

Hoe is het nu?

,,Er zijn contacten, er zijn openingen, maar is de vertrouwensbasis hersteld? Nee. Het akkoord is een contract, afgedwongen, maar het vertegenwoordigt niet de vanzelfsprekende oriëntatie die de afgelopen tien jaar zo belangrijk is geweest in de polder. De vertrouwensbreuk is veel groter dan mensen veronderstellen, en veel fundamenteler.''

Even terug naar 2 oktober, de demonstratie...

,,Weet je dat ik echt heb gedacht dat we geen sterveling op het Museumplein zouden krijgen. Ik geloofde helemaal niet in het actiepad. Ik kwam terug van vakantie, in augustus, en toen was de datum van 2 oktober al geprikt. Ik heb gezegd: `Dat wil ik niet.' Maar ik kreeg ongelijk. Het was een hoogtepunt. Zo fantastisch. Ik denk dat het heilzaam is geweest voor Nederland. Niet meer alleen focus op politieke en economische rationaliteit, maar ook op de sociale verhoudingen. Nu is duidelijk: als je iets wil, heb je sociale partners nodig.''

Wat veroorzaakte de omslag, van niet willen, naar dat succes?

,,Mijn twijfel over de opkomst op het Museumplein verdween bij de massale demonstratie in Rotterdam eind september. Toen ging opeens de knop om. En een van de succesfactoren was het kabinet zelf, met zó véél maatregelen. Daardoor werd het niet een één-issueconflict, maar de hele sociale agenda. Daar kun je jong en oud op mobiliseren.''

Op dat podium, hoe voelde dat?

,,Ik praatte uit mijn hoofd. Ik wilde dat mensen elkaar de hand zouden geven. Zo fantastisch dat dat lukte.''

Macht?

,,Heel veel macht. Hoe tricky het was, daar heb ik op het podium niet aan gedacht. Ik had één zin gesproken en ik wist: ik pak ze allemaal. Wij zijn het volk, zei ik. Grote woorden. Het is een dun draadje, waarop je je macht gebruikt. Of je duikelt ervan af.''

Als u vooruitkijkt. In uw boek `Meer dan geld verdienen' doet u ook een poging de toekomst van de vakbeweging te schetsen. Waar gaat het heen?

,,Ten eerste is een grotere individualisering onafwendbaar. De grote uitdaging van de komende jaren is dat we moeten bekijken: wat regelen we collectief, en wat individueel. Wijffels [voorzitter van de SER, hét sociale overlegforum; red.] zei het mooi toen hij de vorige eeuw beschreef als één groot proces van emancipatie. Wij staan aan de vooravond van een nieuw proces van emancipatie, maar nu de ontwikkeling tot grotere zelfstandigheid van de werknemer. Voor ons is de uitdaging om dat maximaal vorm te geven. Zelf de regie nemen in je arbeidzame leven, kiezen voor de momenten waarop je niet werkt, bijvoorbeeld om zorg te verlenen. Het is goed dat mensen zelfstandig worden. Veel mensen denken dat dat hetzelfde is als egoïsme. Daar is geen sprake van. Dat is in zekere zin de paradox van de vakbeweging. We hebben bijgedragen aan een beeld dat arbeid iets is waar je het walhalla niet mee bereikt. De nadruk lag eerst op minder dagen werken, toen op vroeg uittreden. Mensen zijn dagen gaan aftellen.

,,Begrijp me goed: ik wil niet terug naar het beeld van zes dagen arbeiden, de zevende dag rusten. Maar arbeid is meer dan iets dat recht geeft op loon, caravan en vakantie. Arbeid heeft alles te maken met identiteit. Vrije tijd heeft veel waarde. Maar arbeid óók. Er zijn veel mensen die het leuk vinden om te werken, maar die zeggen: zorg dat het ook mogelijk blijft voor mij om te werken. Maar wel in deeltijd. Of op een andere manier. Daar hebben we niet goed over nagedacht. De werkgevers denken nog dominanter, daar zit helemaal geen creativiteit. Die attitude is erg conservatief.

,,Werknemers gaan die emancipatie straks ook opeisen. Als de arbeidsmarkt straks in de vergrijzing krapper gaat worden, is dat, anders dan aan het begin van deze eeuw, structureel. Niet tijdelijk. Krapte betekent dat je een soort omgekeerde rolverdeling zult krijgen. De werknemer komt structureel boven te liggen. Die zal in toenemende mate eisen krijgen ten opzichte van zijn werkgever.

,,Het tweede thema dat ik zie groeien is maatschappelijk verantwoord ondernemen. Werknemers willen niet werken bij een bedrijf dat niet op een open, transparante, integere manier in de wereld staat. De werknemer zal gaan voor ontwikkelingspotentieel, maar niet per se in loon. Het zal gaan om vragen als `wie ben ik, en: `ik wil mijn grenzen verkennen'. Galjaard [hoogleraar humane genetica, red.] zei het laatst heel mooi: `Mensen zijn dromers, en willen in zichzelf investeren via dromen.' Dat klinkt misschien overtrokken, maar als dat niet gebeurt, haken ze af. Loonmaximalisatie komt er ook wel, omdat de arbeidsmarkt krap is.''

Hoe gaat de bond dat organiseren?

,,Jonge mensen gaan niet meer vanzelfsprekend het lidmaatschap aan. Daar kan je negatief over zijn, maar ik ben dat niet. Ze gaan misschien wel meer authentiek met solidariteit om dan mensen van mijn generatie. Die hebben die solidariteit voor een deel afgekocht door lidmaatschappen aan te gaan. We moeten onze kinderen wel voorhouden dat je een samenleving moet onderhouden.

,,Alle organisaties met leden staan onder druk. Heeft het verenigingsconcept nog wel de toekomst, of moet je naar andere vormen van communities. Misschien moet je wel werken met campagnes voor verschillende thema's, niet met volledige lidmaatschappen. Maar als ik dat opper, zegt de penningmeester: `Ho ho, de leden betalen wel ons werk!' Ik heb niet het finale antwoord hoe het moet. We bestaan in afnemende mate bij de gratie van representativiteit, in toenemende bij de gratie van legitimiteit.''

De keuze tussen individu en groep zit ook besloten in de vier toekomstscenario's die het Centraal Planbureau schetste. Hoe meer individu en liberalisatie, hoe meer welvaart. Wat kiest u?

,,Het moet gaan om groeioptimalisatie, niet om groeimaximalisatie. Dat is het issue. In de westerse wereld zijn we compleet blind voor wat er in de ontwikkelingslanden gebeurt. Zij betalen de rekening voor hun eigen ontwikkeling. Als wij in het westen georiënteerd blijven op groei, groei, groei, is dat een doodlopende weg. In Noorwegen, in de natuur, zie je de gevolgen overal, van global warming. Wanneer gaat dat besef nou doordringen. De scenario's van het CPB zijn armoedig, omdat ze niet op die problemen ingaan. Het is de ontkenning van globale problemen. Nederland stond altijd bekend als het landje met het opgestoken vingertje. En ik ben daar best trots op, het is een geuzennaam.''

Uw leden hebben baat bij de lage prijzen in de supermarktoorlog, maar zij boeten ook met baanverlies. Aan welke kant staat u?

,,Ik ben niet tegen de principes van marktwerking, maar dit mist moraliteit. Dit is oorlog tot de bottom line, tot de een wordt kaltgestellt en de ander wint. Zouden daar bij de leiders van deze oorlog, in de bestuurskamers van Albert Heijn, ideeën over zijn? Of deze oorlog op lange termijn winst oplevert voor de consument? Het lijkt wel of er tegenwoordig maar één verhaal geldt, het verhaal van het eigenbelang. Dit is maatschappelijk onverantwoord ondernemen, dit is een marktpolitiek die over lijken gaat. De Dienstenbond CNV heeft er tegen gewaarschuwd, in de winkels worden mensen steeds jonger en ze worden tegen elkaar opgezet om sneller te werken. Ik vind het disgusting.''

U werkt 25 jaar bij het CNV. Klopt het dat u volgend jaar stopt als voorzitter van het CNV?

,,Ik heb er nooit een geheim van gemaakt dat ik dit werk niet langer dan twee perioden wil doen. Mijn tweede termijn loopt over twee jaar af, dus dit is een goed moment om na te denken wat ik hierna wil doen. Het is allemaal versneld door de reactie op mijn optreden in Buitenhof, toen Teletekst meldde dat ik mijn aftreden had aangekondigd. Zo had ik het zelf niet beleefd. Ligt het nu in de lijn dat ik eerder wegga? Ja.

,,Mijn primaire oriëntatie is nu onderwijs en zorg, dé twee onderwerpen van de komende jaren. Niet commercieel, ik wil voor de publieke zaak blijven werken, op het snijvlak van bestuur en politiek. Ik moet er ook door geraakt kunnen worden.''

Dit is het vierde deel in een serie eindejaarsgesprekken in E. Eerdere delen verschenen op 23, 24 en 28 december.