Ten Cate toont de mens als beest en als lief diertje

De kerststal staat in de eerste zaal. Een houten zeventiende-eeuwse madonna, Edvard Munch' De Schreeuw als plastic opblaaspop en een `totem' van Ritsaert ten Cate: een plastic negerpop in legertenue, behangen met goedkope kettingen. Wijzen uit het Oosten? Nee, deze dolenden uit alle windrichtingen staan voor een picknickmand. Daarop ligt een plateau met plastic kinderspeelgoed: schattige machinegeweertjes, plastic granaatjes zo groot als bramen, een plastic handje dat een vergeefs V-teken maakt.

In De Appel heeft voormalig experimenteel theatermaker, nu kunstenaar Ritsaert ten Cate, een tentoonstelling ingericht onder de titel De wereld deugt, wijzelf helaas wat minder.

Twee jaar geleden bewees acteur Jeroen Willems in de Stadsgalerij te Heerlen al dat theatermakers soms knappe curatoren zijn. Ook bij Ten Cate, ooit de man achter het experimentele Mickery-theater, is een tentoonstelling een theatrale ervaring. Ga vooral na drie uur naar De Appel, want dan zijn de kaarsjes aangestoken. Een goedkoop, maar ook hoogst effectief middel, die plateaus met grote dikke kaarsen voor wanden met de meest uiteenlopende, maar thematische verwante kunstwerken. Kaarslicht maakt de zielen open, anders dan het kille laboratoriumlicht van een galerie. Schilderijen worden altaarstukken, waarop leven en lijden der mensheid is verbeeld.

Zoals Willems voor zijn expositie werk over schijn en wezen bijeen zocht, zo etaleert ook Ten Cate het mens-zijn, in zijn geval de mens die tegelijk moordt en leeft tegen de klippen op. Ook verwijst hij naar The Family of Man, de idyllische tentoonstelling die Edward Steichen in 1955 samenstelde, en die het universele liet zien aan spelende kinderen, zogende moeders en luierende mannen overal ter wereld – blank en zwart naast elkaar, arm en rijk.

De theatermaker wil daarvan de keerzijde tonen – dood, verval, vernietiging – maar hij is niet zo cynisch als de makers van die tentoonstelling in Londen, tien jaar geleden. Who's looking at the family toonde het gezin als hel, als kooi van verveling, als martelkamer.

Ten Cate toont de mens als beest maar ook als diertje, en baadt hem in dat zachte, weldadige licht. Wel dicht hij vrouwen een ietwat vreedzamer rol toe dan mannen. In de zaal met mannenportretten hangen bijvoorbeeld ingelijste foto's van George Bush en Saddam Hussein tussen een schilderij van Gilbert en George en een portret van een Afrikaan in een kostuum uit de Gouden Eeuw. Een verwrongen triptiek van Bacon wedijvert met een al even verwrongen schilderij van Thomas Schütte. Rechtsonder hangt Marlene Dumas' Schets voor een monument voor de vrede: een penis en ballen, hangend aan een grote galg. Wel zo duidelijk.

Lieflijker is de aan vrouwen gewijde zaal, waar naakten van Dumas en een Breitner-achtig vrouwenportret van Van Wely gezelschap krijgen van een foto van Roy Villevoye; een Papoea-vrouw zit een man achterna met een brandende fakkel. Beiden hebben groot plezier, dus het gaat hier vermoedelijk om een spelletje.

Bittere ernst daarentegen is het op de sliert krantenfoto's die zich boven de toeschouwer door de gangen slingert, en hem zo van zaal naar zaal leidt. Het onderscheid tussen kunst en media is op de expositie geheel verdwenen; Ten Cate lijst krantenfoto's – zoals die van 11 september 2001 – in en toont ze naast de groten van de twintigste eeuw.

Bittere ernst ook in de zaal met dood, waar een amaryllis van Judith Leister uit 1634 gezelschap heeft gekregen van een reproductie van Edward Kienholz' Portable war memorial, een still uit de zombieklassieker Night of the Living Dead, en een pietá van Erszébet Baerveldt – een foto van een aflegging. Ook hangt er nog een schilderij van een leeg toneel van Iva Grubanov.

Ten Cate durft de wereld nog gewoon als schouwtoneel te tonen, de mens als doelloos flakkerend vlammetje. Voor zijn oprecht sentiment en ongegeneerd effectbejag val je als een baksteen – zeker in deze tijd van het jaar.

Tentoonstelling: De Wereld deugt, wijzelf helaas wat minder. T/m 16/1 in De Appel, Nieuwe Spiegelstraat 10, Amsterdam. Di t/m zo 11-18u. De Appel is tot begin januari gesloten. Inl: 020-6255651 of website www.deappel.nl