`Kroatië laat verleden rusten'

Kroatië is welkom in de Europese Unie, mits het gehoorzaam is aan het Joegoslavië-tribunaal. `Het geweten van Kroatië' vindt dat de EU haar functie als rolmodel opgeeft.

Het geweten van Kroatië, wordt hij ook wel genoemd. ˇZarko Puhovski (58), voorzitter van de mensenrechtenorganisatie Helsinki Comité, zetelt met zijn team in een pand aan de Ilica, een drukke winkelstraat in de hoofdstad Zagreb. Buiten trekt een stoet kooplustigen langs. Op drie hoog, in het kantoor van Puhovski, brandt een oud kacheltje en wordt gewerkt aan versleten bureaus.

,,Hoe beter het economisch met Kroatië gaat, hoe minder men de noodzaak voelt om met het verleden af te rekenen'', zegt Puhovski, tevens hoogleraar politicologie. Het Helsinki Comité ziet onder andere toe op het naleven van de rechten van minderheden – een heikel punt in Kroatië. Sinds de oorlog (1991-1995) zijn nog steeds honderdduizenden gevluchte Kroatische Serviërs niet naar hun woonplaatsen teruggekeerd.

,,Ik ben de enige die het publiekelijk toegaf: natuurlijk werd er in Kroatië etnisch gezuiverd,'' zegt Puhovski. ,,In de jaren net na de oorlog werd ik op straat door mensen bespuugd. Twee keer per week moest ik met mijn pak naar de stomerij. Maar die vijandigheid wordt minder.''

Op 17 maart 2005 opent Brussel de onderhandelingen met Kroatië over toetreding tot de Europese Unie, ondanks het verzet van sommige lidstaten tegen het noemen van een specifieke datum. Het land moet eerst schoon schip maken met het oorlogsverleden, vindt vooral Groot-Brittannië.

Nadat Kroatië zich in 1991 afscheidde van Joegoslavië vochten Kroaten en Serviërs vier jaar lang een bloedige strijd uit. Tien jaar na die oorlog verloopt de samenwerking tussen Kroatië en het Joegoslavië-tribunaal nog altijd stroef. De van oorlogsmisdaden verdachte generaal Ante Gotovina blijft onvindbaar, maar volgens hoofdaanklager Carla Del Ponte weet men in Kroatië ,,op hoog niveau'' wel degelijk waar hij zich schuilhoudt. De EU toonde zich dan ook lang streng: eerst Gotovina uitleveren, dan praten we verder. Maar op de Europese top van half december stelden de EU-leiders zich onverwachts mild op. Van een keiharde eis is de Gotovina-uitlevering nu nog slechts een voorwaarde waarvan niemand precies weet hoe dwingend die is.

Vanwaar die soepelde houding?

,,Het toont eens te meer aan dat de Unie niet langer een `gemeenschap van waarden' is, maar eerder een `gemeenschap van geopolitieke doelen'. Er zijn landen toegetreden waar de minderhedenproblematiek enórm is – kijk naar de Baltische staten of naar Cyprus. En nu mag Kroatië er op termijn dus ook bij, ook al zijn honderdduizenden vluchtelingen niet naar Kroatië teruggekeerd. Er zijn kennelijk pragmatische redenen genoeg om ook Kroatië op te nemen in de EU. Daarmee geeft de EU haar functie als rolmodel op.''

Had de EU moeten wachten?

,,Ten aanzien van het terugkeerbeleid is het laatste jaar veel gedaan door Ivo Sanader [premier sinds december 2003 namens de conservatieve regeringspartij HDZ, red.] Tegen álle verwachtingen in, want binnen HDZ, de partij van wijlen president Tudjman, leeft onwil om iets voor de Servische vluchtelingen te doen. Zij kijken terug op de grote, rechtvaardige oorlog ter verdediging van het vaderland. De handreiking van de EU komt wat dat betreft te vroeg. De ambitie om de problemen op te lossen zal verslappen.''

De haviken binnen HDZ willen niet samenwerken met het tribunaal. Sanader zit in een lastige positie.

,,Hij wordt binnen zijn partij gezien als een verrader. De partij heeft vervolgens de in Sanader teleurgestelde leden willen compenseren, hetgeen weer tot cliëntelisme heeft geleid. Een recent voorbeeld is de benoeming van een nieuw hoofd van de geheime dienst. Dat werd een enorme sul, iemand die niets kan maar wiens vader hoog in HDZ is. De zoon-van is na een schandaal inmiddels al weer vervangen, maar het is veelzeggend. Het is één van die paradoxen in het huidige Kroatië: het uitvloeisel van Sanaders goed bedoelde beleid is een verslechtering van het openbaar bestuur.''

Kroatië houdt vol dat Gotovina onvindbaar is. Gelooft u dat?

,,Ik ben ervan overtuigd dat Sanader niet weet waar hij zit. Hij heeft het dossier-Gotovina uitbesteed aan de minister van Gezondheidszorg, een oude bekende van de generaal, in de hoop dat die Gotovina kan overreden zich over te geven. Maar een mogelijkheid is ook dat Gotovina dood is, en dat binnen Kroatië krachten zijn die de EU-toetreding willen blokkeren en het land gegijzeld willen houden. Sommige economische praktijken houdt men liever buiten het blikveld van Brussel.''

Zal Brussel uiteindelijk Gotovina vergeten?

,,Dat denk ik niet. Maar het treurige is, dat de problemen in Kroatië in alle perversiteit vanzelf worden opgelost: slechts een kwart van de ongeveer 300.000 Servische vluchtelingen wil nog terug. Ze zien in Kroatië geen toekomst meer. Hun angst voor Kroaten zit diep. Liever nog blijven ze in Servië, ook al leven ze daar onder erbarmelijke omstandigheden.''

Op 2 januari zijn er presidentsverkiezingen. President Stipe Mesic lijkt verzekerd van een tweede termijn. Wat is zijn succes?

,,Zijn succes lijkt vooral verzekerd omdat de overige kandidaten amper serieus kunnen worden genomen. Kandidaat Ljubo Cesic Rojs brengt zijn aanhang in zijn campagne de groeten over van Gotovina! Verbijsterend. Maar daarmee win je niet langer aanhang onder de moderne Kroaten. De emoties over de oorlog verwateren, mensen omarmen de groeiende welvaart. Men heeft geen zin meer om in het verleden te wroeten. Dat is `goed' nieuws, maar alwéér: om de verkeerde redenen.''