De aangetaste geest

Net als schrijver Lodewijk van Deyssel was de historicus Johan Huizinga een man van de negentiende eeuw. Hij zag met een scheef oog hoe de begin twintigste-eeuwse samenleving zich ontwikkelde: automobiliteit, vliegverkeer, de radio – alles om de massa te behagen; en massa was een beladen woord. Maar gelukkig waren er de zuilen, zodat van een amorfe massa geen sprake was en `de boel' beheersbaar bleef. `De boel', dat waren acht miljoen Nederlanders die Huizinga in 1934 in zijn beschouwing over Nederland onder de titel `Nederland's Geestesmerk' een aantal kwaliteiten toedichtte die zeventig jaar later op hun validiteit worden getoetst in de VPRO-documentaire `Proper, Nuchter en tolerant; Nederland 1934/2004'. De documentaire bevat een mix van schitterende archieffilms uit de jaren dertig, waaronder beelden uit de film van Joris Ivens over armoede in de Borinage – had hij zich maar zijn hele leven aan dit soort eerlijke documentaires gewijd en van in 2004 gefilmde gebeurtenissen, zoals het hysterisch rouwbeklag in de Amsterdam Arena na de dood van André Hazes en de weldoorvoede demonstranten tegen armoede op het Museumplein.

Als gemeenschappelijke eigenschappen zag Huizinga onder meer soberheid, een hoge mate van ontzag voor het recht en de mening van anderen, afkeer van politiek extremisme, erkenning van de waarde van het vreemde. Dat laatste moest wel: handel noopte tot tolerantie. Als de vreemdeling niet fatsoenlijk werd behandeld, ging de koop niet door. De vreemdelingen dat waren toen vooral Chinezen die zich ophielden in de Nederlandse samenleving werd weinig in de weg gelegd. Maar dat was vooral hun eigen verdienste: ze waren gering in aantal en ze lieten niet van zich horen. Dat is anno 2004 wel anders. Zoals veel van Huizinga's aan Nederland toegedachte eigenschappen zeventig jaar later niet meer opgaan. Zoals properheid – ook geestelijke: de televisiebeelden die het gedraai van de (ex)-ministers Maij-Weggen, Jorritsma en Netelenbos laten zien tijdens de verhoren over de Betuwelijn jagen het schaamrood op de kaken. Hét grote verschil met de tijd van Huizinga is dat er toen geen televisie was. Het visualiseren, het uitvergroten van wat in feite niet meer dan een bericht is, heeft anno nu de geest van het merendeel der Nederlanders onherstelbaar aangetast.

Dokwerk: Proper, nuchter en tolerant; Nederland 1934/2004, VPRO, Ned.3, 20.30-22.00u.