Waarnemen in Oekraïne: mooi en zinvol werk

Oekraïne kiest zondag, onder het oog van 12.000 buitenlandse waarnemers, een nieuwe president. De OVSE stuurt alleen al duizend waarnemers, onder wie zeventig Nederlanders.

,,Ik voel mij een missionaris voor de democratie, dus ik ga'', zegt het PvdA-Kamerlid Harm Evert Waalkens ferm. Hij heeft de vorige ronden van de Oekraïense presidentsverkiezingen bijgewoond, en vindt dat hij nu niet mag ontbreken. Dus is hij, met zeventig andere Nederlandse verkiezingswaarnemers, in een door het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken gecharterd vliegtuig afgereisd naar Oekraïne.

De herhaling van de tweede ronde van de presidentsverkiezingen vindt tweede kerstdag plaats – wel een tegenslag voor een Nederlander. ,,Mijn vrouw pruttelt wel'', geeft Waalkens toe, ,,maar ja, ik ben er aan begonnen.'' Anders ligt dat voor de journalist van de Haagsche Courant Alexander Münninghoff, die al sinds 1993 in de voormalige Sovjet-Unie optreedt als verkiezingswaarnemer. ,,Ik ben een liefhebbende huisvader, dat kan ik niet maken met Kerstmis''. Een beetje jammer vindt hij dat wél: ,,Het is heel mooi en zinvol werk.''

De Nederlandse waarnemers mogen dan door Buitenlandse Zaken zijn uitgezocht en naar Kiev vervoerd, hun werk doen ze onder de vlag van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). De zeventig voegen zich in Kiev bij de meer dan duizend korte-termijnwaarnemers die deze organisatie van 55 landen in Europa, Noord-Amerika en Centraal Azië op de been heeft gebracht.

Twee aan twee – steeds met een delegatiegenoot uit een ander land – worden zij het land ingestuurd. Om rond te kijken op stembureaus, vragen te stellen aan kiezers en leden van stembureaus. En om heel veel formulieren in te vullen over hun bevindingen. ,,Want het is wel een enorme papierwinkel'', zegt Münninghoff. Ook is het maar afwachten wie je partner is: ,,Ik was met een Amerikaanse die maar bleef zeggen dat alles in de VS beter was, heel vervelend.''

Nadat wegens procedurefouten en fraude en onder druk van omvangrijke demonstraties de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van vorige maand was geannuleerd heeft de instantie die voor de OVSE de waarnemingen organiseert, het Office voor Democratic Institutions and Human Rights (Odihr) de operatie grondig uitgebreid: van veertien experts, 45 langetermijn- en zeshonderd korte-termijnwaarnemers toen naar 21 experts, 55 lange-termijnwaarnemers en duizend anderen nu. In totaal komen 12.000 buitenlandse waarnemers in actie, tegen 5.000 op 21 november.

Is Odihr niet bezorgd, nu zijn bevindingen over fraude zo'n grote rol hebben gespeeld bij het besluit tot een herhaling van de tweede ronde, dat de waarnemers als partijdig worden beschouwd? Odihr-woordvoerder Urdur Gunnarsdottir: ,,Nee, de waarnemers zijn volstrekt neutraal.'' Wel kan Odihr tevreden constateren, dat sommige gerapporteerde feilen inmiddels hebben geleid tot wijzigingen van de Oekraïense kieswet. Het rondslingeren van ongecontroleerde hoeveelheden kiezerslegitimaties voor het stemmen buiten het eigen district – dat wordt nu aan banden gelegd. Ook maken de lange-termijnwaarnemers, die enkele weken in de Oekraïne zijn en onder wie zich het vroegere PvdA-Kamerlid Hillie Molenaar bevindt, met voldoening melding van het feit dat de afgelopen weken aan de staat gelieerde tv-stations evenwichtiger aandacht hebben besteed aan beide kandidaten.

Nederlandse waarnemers kunnen smakelijke verhalen vertellen over de verkiezingsronde van 21 november: de bussen met stemmers uit het oosten van het land die, met kiezerslegitimaties in de hand, georganiseerd hun stem kwamen uitbrengen in de West-Oekraïne om Joesjtsjenko's meerderheid daar te breken. Het stembureau waar enkele minuten het licht uitging, waarna er zich in de doorzichtige stembus plots een heel pak met uitgebrachte stemmen bleek te bevinden. ,,In veel gevallen'', vertelt een van de waarnemers, ,,stemmen mensen wat hun dorpshoofd, of de directeur van een fabriek zegt dat ze moeten stemmen. In kleinere plaatsen durft men niet anders, omdat men geen enkel vertrouwen heeft dat de stemming geheim is.''

Maar veel waarnemers zijn niet vreselijk happig om over hun ervaringen te vertellen. Dat is namelijk verboden. ,,De waarnemers zijn niet voor eigen rekening op pad'', zegt Gunnarsdottir. ,,Hun individuele ervaringen geven misschien geen rechtvaardig beeld. Wat telt zijn de rapporten die naar aanleiding van hun bevindingen worden opgemaakt. Wij eisen dat zij over hun individuele ervaringen niet spreken.'' Een waarnemer die zich daaraan niet houdt, kan van de lijst geschrapt worden.

,,Daar is men erg kinderachtig mee'', zegt een van de Nederlanders. Maar ook hij neemt ongaarne het risico. Want hoewel je het voor het geld niet hoeft te doen – ,,de vergoeding is nét genoeg voor eten en drinken'' – is het voor velen aantrekkelijk waarnemer te zijn. ,,Het geeft mij de gelegenheid af en toe rond te kijken in Oost-Europa'', zegt de Amsterdamse slavist-historicus Marc Jansen. ,,Mijn universiteit heeft voor reizen maar weinig budget.''

En dus blijven velen graag op de lijst van waarnemers – ongeveer vierhonderd namen groot – van Buitenlandse Zaken. Het Kamerlid Waalkens neemt zijn thermo-ondergoed en bergschoenen mee, vertelt hij. ,,Ze hebben ons gezegd dat de accomodatie door ons grote aantal zeer bescheiden zal zijn, en het kan in de Oekraïne nu behoorlijk koud zijn.''