Opnieuw verpachting van belastingen?

Drie eeuwen geleden was het een innovatieve gedachte: verkoop belastingvorderingen aan de private sector. Snel geld in het laatje en een zorg minder. Het ging lang goed, maar in 1748 kwam het systeem van de verpachting van belastingontvangsten gewelddadig aan zijn eind. Vanuit Friesland verspreidden de zogenoemde pachtersoproeren zich over het hele land. Dezer dagen komt het idee van de verkoop van belastingvorderingen in moderne vorm weer terug.

Het ritselt de laatste tijd van de financiële bedenksels die veel mist en weinig nut opleveren. Van die constructies waarbij wisselende partijen bepaalde rechten hebben op een ondoorzichtig deel van de winst van ontraceerbare transacties met geldsommen die op papier de wereld over schuiven. Oud-accountantsvoorzitter Jules Muis signaleerde eerder deze maand op de jaarlijkse Accountantsdag hoe van miljarden dollars onduidelijk is welke bedrijven de (valuta)risico's dragen, wie de winsten incasseren en in welk land dat gebeurt. Zulke onzekerheden werken door in de balans van de meeste multinationals. Maar de juiste verantwoording ervan gaat zelfs gespecialiseerde accountants boven de pet. ,,Dat zal ons nog zwaar opbreken'', hield Muis zijn vakgenoten voor. Hun onmacht om ingewikkelde financiële constructies te ontrafelen ziet hij zelfs als een grote bedreiging voor de financiële stabiliteit in de wereld.

Ondoorzichtig financiële geschuif zien we zelfs al bij de huis- tuin en keukenhypotheek. Maandelijks betalen huiseigenaren keurig rente op de vertrouwde rekening van hun hypotheekbank. Maar van één op de tien huiseigenaren komt die betaling niet bij de bank terecht, maar bij een belegger die de hypotheekvordering van de bank heeft overgenomen. Sinds 1 oktober van dit jaar biedt de wet de mogelijkheid een hypotheeklening over te dragen zonder dat de huiseigenaar daar iets van te weten komt. Nederlandse hypotheken zijn al voor 50 miljard euro gesecuritiseerd. Dat wil zeggen dat de hypotheekbank de één op één afgesloten leningen heeft omgezet in anonieme, makkelijk verhandelbare effecten. Een langlopende kasstroom wordt zo ingeruild voor onmiddellijk contant geld.

Dat proces heet ook wel effectisering en gaat als volgt: de bank verkoopt een pakket aan hypotheekleningen aan een speciale vennootschap die de bank zelf heeft opgericht. Die eigen vennootschap betaalt de hypotheekbank voor het ingebrachte pakket in de vorm van zelf uitgeschreven obligaties. Net zoals de Staat obligaties uitgeeft. De bank beschikt nu over makkelijk verhandelbare obligaties in plaats van nauwelijks verhandelbare langlopende leningen. Na de verkoop van die obligaties is het vermogen van de bank nog even groot. De hypotheekvorderingen, de obligaties en het contante geld zijn evenveel waard. Maar een mooie kaspositie geeft de balans een veel aantrekkelijker aanzien.

Ook voor landen kunnen dergelijke cosmetische operaties aantrekkelijk zijn. Het Verdrag van Maastricht maximeert hun staatsschuld op drie procent. Contant geld vermindert de staatsschuld, een belastingvordering niet. Verkoop dus belastingvorderingen voor contant geld en de staatsschuld neemt af. Het is een gekunstelde operatie waar alleen de banken aan verdienen, maar politiek is het scoren. De Portugese regering beproefde het recept in 2003 als eerste, onder leiding van de huidige voorzitter van de Europese Commissie, José Barroso. De regering selecteerde 11,4 miljard euro aan achterstallige belastingvorderingen op burgers en bedrijven. Dat pakket werd na een openbare aanbesteding voor 1,8 miljard euro verkocht aan de Citigroup, 's werelds grootste bank.

De speciale vennootschap die daarvoor werd opgericht, haalde bij 110 institutionele beleggers over de hele wereld het nodige kapitaal op. In ruil daarvoor gaf die vennootschap in diverse soorten en maten obligaties uit. De rente is bijna 4 tot 5 procent, afhankelijk van de incassorisico's van een specifieke cluster belastingaanslagen. Voor het innen van de belastingschulden huurt de Citigroup vervolgens de Portugese fiscus in. Die stuurt de bank daarvoor een rekening van ongeveer 400 miljoen euro. Als de belastingdeurwaarders erg hun best doen, krijgt de Portugese schatkist een premie van de Citigroup. Voor de regering is het belangrijkste dat de verkoop van belastingvorderingen contant geld oplevert. Daardoor haalde Portugal dat jaar de 3-procentsnorm.

Ook de Belgische regering zit met nauwelijks inbare belastingvorderingen en worstelt met de 3-procentnorm. Zij wil daarom bijna drie miljard euro aan problematische belastingvorderingen in de verkoop doen. Dat moet 300 miljoen euro opleveren. De Belgische belastingdeurwaarders gaan op pad om zo veel mogelijk ervan te innen. In ruil daarvoor geeft de koper 40 miljoen euro om de krakkemikkige fiscale informatiesystemen op te lappen. De regering denkt bovendien dat haar ambtenaren beter presteren als ze zich tegenover private opdrachtgever moeten verantwoorden.

Dat alles klinkt Tweede-Kamerlid Nicolien van Vroonhoven (CDA) als muziek in de oren. Waarom zou staatssecretaris Joop Wijn (Financiën) zijn tien miljard euro aan moeilijk te innen belastingaanslagen niet op de markt gooien? Wijn vertikt dat. Het kabinet beschouwt de hele constructie als het opnemen van krediet met belastingvorderingen als onderpand. Bovendien is het uitschrijven van een gewone staatslening ongeveer 10 procent goedkoper. Het zou beschamend zijn als Nederland midden in een Europese campagne voor waarden en normen op zo'n getructe wijze zijn staatsschuld terugdringt. Nu Wijn bezig is belastingadviseurs zo op te voeden dat ze geen flauwe trucjes meer uithalen, kan hij moeilijk op Europese schaal er zelf mee beginnen.