Iran sombert over zijn kostbare kaviaar

Vroeger was het goed Iraanse kaviaar eten, maar deze kerst is het haast onbetaalbaar door de stropersactiviteit in de Kaspische Zee. Die is een gevolg van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

Op een pallet in een immense koelcel in Bandar Anzali liggen ongeveer 50 steuren met opengesneden buiken opeengestapeld. Hun kuit, kaviaar, is tot het laatste eitje verwijderd. De karakteristieke bekken van de vissen staan wagenwijd open. ,,Vroeger hadden we veel meer steuren in het pakhuis'', verontschuldigt medewerker Shaban Safari van het Iraanse ministerie van Visserij zich.

Hij draagt een dikke jas en een bontmuts. In de cel is het -20 graden Celsius. Buiten, in het zicht van de Kaspische Zee, regent het gestaag. Naast de steuren ligt een berg stijf bevroren tonijn. ,,Die zijn uit de Perzische Golf hierheen gebracht; onze visverwerkingsfabrieken lagen bijna stil wegens de visquota die in de Kaspische Zee gelden voor steur. Dus wordt de tonijn nu hier geconserveerd.''

Wie deze kerst kaviaar wil serveren is daarom duurder uit dan het afgelopen jaar. In de Scheveningse speciaalzaak `Persian Caviar' kost 125 gram Iraanse Beluga kaviaar 378 euro, 30 procent meer dan vorig jaar. De prijzen van kaviaar zijn wegens de schaarste wereldwijd gestegen. De `olifantsvis', zoals de Beluga lokaal wordt genoemd, is de duurste en bekendste soort kaviaar. Een vis levert gemiddeld 25 kilo eitjes op. Er worden er officieel slechts 120 per jaar van gevangen.

In de koelcel ligt één enorm exemplaar. ,,Meer dan 34 kilo eitjes'', zegt Safari trots. ,,Toevallig gevangen door een lokale visser.'' De vis is bijna twee meter lang. Er hangt een bordje om zijn neus met alle gegevens erop. Het vlees van de steur, meer dan 200 kilo, zal naar Turkmenistan worden geëxporteerd, waar er meer geld voor wordt betaald dan in Iran.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 verdween ook het toezicht op de steurvangst in het noordelijk deel van de Kaspische Zee. Staatsvissers werden stropers en de georganiseerde misdaad stortte zich op het `zwarte goud'.

Hoewel ieder land officieel maar een bepaald tonnage mag vissen – Rusland mag dit jaar zelfs helemaal niets vangen – trekken veel vissers er toch op uit, op jacht naar de steur. De Iraniërs, die de beste kaviaar produceren, zien met lede ogen aan hoe Azerbajdzjaanse, Kazachstaanse, Turkmeense en Russische vissers nu zelfs hun wateren binnenvaren om steur te vangen.

,,Ze vissen de zee helemaal leeg'', klaagt luitenant Hussein Rezadoust. Hij en zijn drie mannen houden ongeveer 60 kilometer kust in de gaten met speedboten. ,,De lokale vissers smokkelen ook. Het zijn mensen die hun hele leven al aan zee wonen. Ze weten niet anders'', zegt Rezadoust, die aan de kust is opgegroeid. Op de zwarte markt in Bandar Anzali kost een kilo kaviaar maar 120 euro, in de hoofdstad Teheran is dat al 300 euro. ,,Ook in Iran is een maffia die de kaviaar voornamelijk naar de Verenigde Arabische Emiraten brengt'', zegt Rezadoust. ,,De straffen zijn hoog'', vindt de luitenant. ,,Zes maanden gevangenisstraf en 1 miljoen toman (duizend euro) boete.'' In de andere Kaspische-Zeelanden blijft het stropen bijna ongestraft.

Op het land rond het politiehoofdkwartier, idyllisch aan zee gelegen, ligt een dozijn ingenomen smokkelbootjes met 25 pk buitenboordmotoren. ,,Godzijdank wordt er niet industrieel gevist'', zegt een medewerker van het Iraanse visserijministerie. Ook de overheidsvissers trotseren de soms ruige Kaspische Zee in kleine open bootjes. Op dieptes van 10 tot 20 meter gooien ze hun netten uit en dat acht maanden per jaar, als het weer het toelaat. Hoewel er vandaag toch verschillende bootjes op zee te zien zijn, gaan de overheidsvissers er niet op uit. ,,Veel te ruig'', zegt de ambtenaar als hij vanaf het strand naar de zee kijkt.

Er wordt al duizenden jaren op de steur gevist. De vis wordt ook wel een `levend fossiel' genoemd. De inwoners van het oude Perzië (559 tot 330 voor Christus) noemden het `chav-jar', zoiets als `brok energie'. De Grieken roemden de kaviaar als genotsmiddel, de hofhouding van tsaar Nicolaas II (1868-1918) at soms wel elf ton van de steureitjes per jaar. De verdreven sjah van Iran, Mohammad Reza Pahlavi, gaf kilo's weg aan bevriende vorsten en bezoekers.

Tegenwoordig is dat voor niemand meer weggelegd. Dit jaar mocht Iran 65 ton kaviaar oogsten, zoals afgesproken met de andere Kaspische-Zeelanden, en verdiende daar 35 miljoen euro mee. Om te proberen het uitsterven van de steur, en dan met name de zeldzame Beluga, tegen te gaan, is het land een grootschalig kweekprogramma begonnen. Op een uur rijden landinwaarts aan de voet van het hoge Alborz gebergte zwemmen nu miljoenen steurvisjes in honderden kweektanks. Op een videofilm ondersteund door housemuziek, laten medewerkers van het `Iraanse Steur Onderzoekscentrum' zien hoe steureitjes worden bevrucht met steursperma en hoe de kleine steurtjes na tien weken de zee in worden gegooid. ,,We gooien er jaarlijks tien miljoen in en schatten dat drie procent het redt'', zegt Dr. Feazali Darwisji, hoofd vissenproductie.

Het hele Iraanse programma draait om overleving van de steur. Er wordt geëxperimenteerd met een Hongaarse steur die hogere productie zou opleveren en er wordt zelfs speciaal voedsel ingevlogen voor de steuren. ,,Wij hebben contact met Nutrenco uit Nederland om onze steuren powervoedsel te geven'', zegt Mohammad Pourkazemi, die leiding geeft aan het onderzoekscentrum. Maar of het allemaal nog zin heeft, weet hij niet. ,,Wat kunnen we doen als in de omringende landen alle staatscontrole is verdwenen en niemand iets voor het behoud van de steur doet? We doen ons best tegen beter weten in.''