Façade Congo verbergt het verval

De Congolese interim-regering werkt niet. Verkiezingen moeten uitkomst brengen. Splitsing van het land of een coup zijn waarschijnlijker.

Optimisten zijn schaars in Congo. ,,Voor het eerst sinds jaren worden er weer kerstversieringen verkocht. Dat is een teken van herstel'', probeert Onno Rühl van het Wereldbankkantoor in Kinshasa. De doemdenkers vormen echter de overgrote meerderheid. ,,De nieuwe gevechten in het oosten maken duidelijk dat het ons niet is gelukt eenheid te bewerkstelligen'', meent Olivier Kamitatu, voorzitter van het interim-parlement. ,,Extremisten profiteren van de crisis om de verkiezingen volgend jaar juni onmogelijk te maken.''

Het anderhalf jaar geleden ingevoerde vredesverdrag werkt niet. De leiders van de coalitieregering van rebellen, milities en burgeroppositie proberen elkaar te ondermijnen. ,,Er bestaat geen enkel vertrouwen tussen de leiders'', beaamt een naaste medewerker van president Joseph Kabila. De formule van het vredesverdrag is één plus vier: één president met vier vice-presidenten, van wie drie van rebellenorganisaties en burgeroppositie. ,,De som van één plus vier is nul'', zegt Kabamba Mbwebwe, leider van de kleine oppositiepartij Patriottisch Front.

Ruim twee maanden lang kwam het kabinet niet bijeen. ,,Tot de oorlog in het oosten oplaaide. Toen zagen de leiders plots politiek gewin in het verschiet'', zegt een westerse diplomaat. ,,De één plus vier-formule is een façade geworden. De machthebbers wakkeren crises aan om het overgangsproces te saboteren.''

De tot politici bekeerde rebellenleiders zijn rijk, met fortuinen opgebouwd door illegale exploitatie van grondstoffen tijdens de twee burgeroorlogen sinds 1996. Veel van hun oude gewoontes handhaafden zij. ,,In de begintijd van de coalitieregering waren ze nog te wantrouwig om te stelen, want ze vreesden dat hun tegenstanders corruptie politiek zouden uitbuiten'', vertelt een econoom. ,,Maar nu accepteren ze het van elkaar.''

Toen president Kabila in juni troepen naar het oosten stuurde om een muiterij te onderdrukken, gaf hij het contract voor transport aan de luchtvaartmaatschappij van zijn rivaal: vice-president Jean-Pièrre Bemba. Volgens diplomatieke bronnen verdiende Bemba daarmee 15 miljoen dollar. Zo heeft iedereen zijn eigen toko en laat Bemba toe dat Kabila inkomsten van het staatsbedrijf voor diamanten `gebruikt'.

De buitenlandse vredesstichters, in het bijzonder België, Zuid-Afrika en Amerika, hoopten met internationale druk de Congolese politici op het rechte pad te brengen, naar doorzichtig financieel beleid en de wederopbouw van nationale structuren. Op macro-economisch gebied valt inderdaad vooruitgang waar te nemen. De inflatie is teruggebracht van boven de 500 procent naar beneden de tien procent. En dankzij één miljard dollar buitenlandse hulp groeit de economie dit jaar met een geschatte zeven procent. Maar het begin van orde in de chaotische economie heeft geen stabiliserend effect op de politiek. ,,De politici gaan door op hun eigen weg en laten de zorg voor de economie over aan het IMF en de Wereldbank'', zegt Mabi Mulumba, president van de Rekenkamer.

Het wondermiddel dat een einde moet maken aan het opportunistische steekspel is verkiezingen, volgens de buitenlandse vredesstichters. Bill Swing, hoofd van de VN-vredesmissie in Congo, toont zich zelfverzekerd: ,,We zijn vol vertrouwen dat deze verkiezingen volgens schema zullen plaatsvinden.'' De politici zingen dit refrein mee en zeggen dat Congo in juni voor het eerst sinds de onafhankelijkheid in 1960 democratische verkiezingen zal beleven. ,,Het worden geen perfecte maar wel succesvolle verkiezingen'', zegt Mulega Zihindula, adviseur van de president. ,,Net als in Afghanistan en straks Irak.''

Flavien Misoni Mbayake van de Nationale Verkiezingscommissie prikt die belofte onmiddellijk door. ,,Om technische redenen kunnen we pas in augustus kieslijsten publiceren.'' Waarna hij de retorische vraag stelt: ,,Waarom denkt u dat de politici in het parlement het vredesproces vertragen?'' Het interim-parlement moet nog een kieswet en een grondwet aannemen. Verder zijn er nog geen besluiten genomen over een federaal systeem en een presidentieel of parlementair bestel. Mbayake verwacht een uitstel van ten minste zes maanden.

Een alternatief plan voor als de politici de verkiezingen uit- of afstellen hebben de buitenlandse onderhandelaars niet. Bij voortgaande gevechten in het oosten dreigt de aan Rwanda geallieerde factie zich uit de coalitieregering terug te trekken, waarna afsplitsing van de oostelijke provincies een reële mogelijkheid wordt. Een andere optie is een militaire coup, een gedachte waarmee de factie van Jean-Pièrre Bemba speelt volgens bronnen in de veiligheidsdiensten. Om dit te voorkomen ensceneerde het kamp rond president Kabila in juni al vast `een mislukte staatsgreep' om de internationale vredesstichters op dit gevaar te wijzen.

Onder de acht miljoen inwoners van Kinshasa zijn de verwachtingen gevaarlijk hoog gespannen, zij zien een gang naar de stembus nog als enige uitweg om van misdadige politici af te komen. ,,We moeten de onvrede over de coalitieregering en het gesjoemel met de verkiezingen bundelen, anders ontploft de hoofdstad in chaos'', waarschuwt Kabamba Mbwebwe van het Patriottisch Front.

Maar ook de volkswil kan worden gemanipuleerd in een land met een gemiddeld jaarinkomen per inwoner van 110 dollar. Sommige politici zijn al begonnen studenten te betalen om rellen te schoppen. Na de door Rwanda aangewakkerde muiterij in juni in het oosten gaf de regering geld aan studenten om te betogen tegen de passieve VN-vredesmacht. Na enkele dagen richtten de studenten echter hun woede op de regering. Toen pas greep de politie in en schoot enkele betogers dood.

De belofte van verkiezingen in Congo verhult het politiek verval.