Doe-het-zelf katholicisme in Italië

Italië wordt steeds katholieker. Maar het zijn wel heel diverse vormen van het geloof die bloeien onder het Vaticaanse venster van de paus.

Al 26 jaar probeert paus Johannes Paulus II vanuit Rome de teugels in de katholieke kerk strak te houden. Hij veroordeelde theologen die te liberaal zijn. Hij zond orthodoxe bisschoppen naar opstandige kerkprovincies, zoals de Nederlandse, om er opnieuw die ene waarheid van de rooms-katholieke kerk te verkondigen.

Maar de situatie onder zijn eigen Vaticaanse venster kreeg hij nooit echt onder controle. In Italië bloeien vele vormen van katholicisme. Naast Opus Dei, het keurkorps van de paus, en veel strenge charismatische stromingen opereren er ook ontelbare pragmatische priesters. Deze liberale zielenherders interpreteren in stilte de regels overeenkomstig de maatschappelijke realiteit, schrijft Vaticaan-specialist Marco Politi in het net verschenen boek De terugkeer van God.

Op verzoek van uitgeverij Mondadori ging deze niet praktiserende katholiek en journalist van de krant la Repubblica op reis door katholiek Italië. Hij begon in de Alpen, waar drie meisjes via internet in contact kwamen met het satanisme en een non vermoordden. En hij eindigde op Sicilië, waar een gemeenschap van homoseksuelen haar officiële adres in een parochie heeft, iets wat botst met de kerkelijke leer die de homoseksuele praktijk afkeurt.

Als het Vaticaan het land van de preciezen is, blijkt uit Politi's verslag, dan is Italië dat van de rekkelijken. Politi trof een biechtvader die een vrouw na een abortus troostte en zei dat het kind vast in de hemel zou zijn en dat ze het maar Engel moest noemen. Hij ontmoette een non die erbij loopt als een filmster en werkt tussen de verschoppelingen op straat. Hij sprak pastoors die gescheiden en hertrouwde gelovigen de communie geven, wat ook al niet conform de richtlijnen van de paus is.

Terwijl kerkdienaren de geloofsleer op steeds meer manieren interpreteren en representeren, neemt de religiositeit in Italië toe. 87 procent van de Italianen beschouwt zichzelf als katholiek. 70 procent bidt wekelijks, waar dat tien jaar geleden nog maar 50 procent was. Geloofde in 1995 40 procent in het eeuwig leven, nu is dat 60 procent.

Maar het is een doe-het-zelfreligie geworden, waarin tweederde van de gelovige Italianen stelt dat alle religies zich baseren op dezelfde God. Een religiositeit waarin zelfs reïncarnatie past en waarin esoterische magie vaak meer aanspreekt dan de formele ceremoniën van de kerk. [Vervolg KATHOLICISME: pagina 4]

KATHOLICISME

'Religie is veel persoonlijker geworden'

[Vervolg van pagina 1] In Italië, onder het raam van de paus, gedogen een orthodoxe katholieke top en een zoekende en sprokkelende basis elkaar, terwijl de priesters en pastoors daar tussendoor laveren, zo blijkt uit Politi's boek.

De Vaticaankenner Politi ontvangt in zijn woonkamer, die is bezaaid met boeken en stapels papieren. Op de vraag waarom de paus in Italië vele soorten katholicismen naast elkaar tolereert en tegelijkertijd de boodschap naar Nederland stuurde dat katholieke geestelijken er te vrij zijn, antwoordt hij dat dit te maken heeft met de pragmatische aard van het mediterrane katholicisme. ,,In andere landen nemen priesters en bisschoppen vaak zeer heldere posities in, ook als dat tot botsingen leidt met het Vaticaan of de Romeinse congregaties. In Italië bestaat er in theorie unanimiteit over de orthodoxe lijn van de kerk, terwijl er in de realiteit van alledag veel pragmatische priesters zijn.''

Italiaanse priesters, zo vertelt Politi, ondertekenen geen protestdocumenten, ze organiseren geen protestmarsen, richten zich niet tot hun bisschop met de boodschap dat de zaak moet worden veranderd. Maar als ze zien dat jongeren samenleven zonder getrouwd te zijn – wat niet mag volgens de leer – geven ze toch de communie als het een serieuze relatie betreft. ,,Priesters zoeken zelf naar concrete oplossingen. Het wordt nooit een conflictsituatie. Het is een stille revolutie.''

,,Je zou kunnen zeggen dat de religie is geprivatiseerd, veel persoonlijker is geworden'', zegt Politi. Slechts 30 procent gelooft in de opstanding van alle mensen aan het einde van de tijden, terwijl dat toch echt deel uitmaakt van de doctrine van de kerk. In de afgelopen eeuwen was men katholiek, omdat de school, de kerk en de ouders dat geloof bijna automatisch oplegden aan de jongeren. Dat is nu voorbij. ,,Er zijn bijna geen families meer die in staat zijn om hun kinderen op een religieuze wijze op te voeden. Op school krijgen de kinderen een uur religie, maar in dat uur heeft men het over alles. De priester probeert de jeugd moreel te vormen en houdt weinig tijd over om ze het verhaal van de bijbel te vertellen. Dat heeft er toe geleid dat men alleen nog bij grote gebeurtenissen als huwelijk, dood of ziekte aan God denkt. De zondag heeft zijn betekenis verloren, Kerstmis staat voor cadeaus en met Pasen eet je lamsvlees.''

De nabijheid van Rome, het Vaticaan en de paus kon dat niet voorkomen, maar heeft volgens Politi juist tot veel extra scepsis geleid ten aanzien van de kerkelijke macht. De meeste Italianen willen geen bemoeienis van de kerk met de politiek. ,,Ze applaudisseren voor de paus en bewonderen hem als een charismatisch en gelovig mens, maar als ze zich in een referendum moeten uitspreken over scheiding, abortus, kunstmatige bevruchting. dan stemmen ze voor die zaken, ook als de paus er tegen is. Telkens als het Vaticaan zich met dergelijke kwesties probeerde te bemoeien, heeft het verloren. Dat komt doordat het Vaticaan in het verleden te veel invloed heeft gehad in de politiek.''

Is er dan eigenlijk nog iets over van het katholicisme in Italië? Politi: ,,Ik heb tijdens mijn reis door katholiek Italië gezien dat er in de provincie nog een grote vitaliteit bestaat. In het katholicisme van alledag bestaat een grote wil tot broederschap en solidariteit tussen de mensen. Dat is mooi.''