De opmars van de dorre weidewinkel

Retailpark Plein Westermaat heet de door het Delftse architectenbureau Mecanoo ontworpen complex met weidewinkels dat eind november bij Hengelo werd geopend. Het woord retailpark geeft aan waar het fenomeen weidewinkel vandaan komt: Amerika, de bakermat van zoveel nieuwe stedelijke verschijnselen.

Tot nu toe was Nederland geen Amerika of Frankrijk. Shopping malls langs snelwegen zijn zeldzaam, evenals `hypermarchés' aan de rand van de steden. Hierdoor is, zeker vergeleken met de doodse steden en dorpen op het Franse platteland, bijna elk Nederlands stadje een toonbeeld van vitaliteit. Bijna allemaal hebben ze nog een levendig centrum met veel winkels en voorzieningen. Weliswaar is het winkelaanbod vaak eender – een Blokker, een Zeeman en een Etos ontbreken zelden – maar zo uitgestorven en grauw als in bijvoorbeeld Noord-Frankrijk zijn stadjes in Nederland zelden.

Dit is te danken aan de strikte Nederlandse ruimtelijke ordening: de rijksoverheid heeft de vestiging van weidewinkels tot nu toe slechts in beperkte mate toegestaan. Meubelboulevards en Ikea's – daar bleef het zo'n beetje bij. Een van de redenen voor dit stringente beleid was de breed gedeelde opvatting dat Nederland een klein en vol land is waar geen plaats is voor weidewinkels.

Dit is een goede reden. Want inderdaad zijn weidewinkels onveranderlijk ruimteverslindende kolossale platte dozen – het overbruggen van hoogteverschillen is tenslotte onhandig voor aan- en afvoer van koopwaar. Daar komt nog bij dat ze meestal worden omgeven door zeeën van parkeerplaatsen – de raison d'etre van de weidewinkel is per slot van rekening de auto.

Toch zullen de weidewinkels binnenkort ook in Nederland oprukken. De Nota Ruimte van het ministerie van VROM, die binnenkort wordt behandeld door de Tweede Kamer, voorziet immers in een decentralisering van de ruimtelijke ordening. Als het aan het kabinet ligt, zullen voortaan in de eerste plaats gemeenten en provincies beslissen over de vestiging van weidewinkels. En aangezien gemeenten door grondverkoop en belasting veel kunnen verdienen aan weidewinkels, is het niet moeilijk om te voorspellen dat ook Nederland veel meer dan nu te maken zal krijgen met dit door en door rationele verschijnsel met een irrationeel, zelfs absurd ruimtebeslag. Mecanoo's retailpark in Hengelo is dan ook slechts het begin van een reeks weidewinkels die Nederland de komende jaren te wachten staat.

De laatste jaren hebben Nederlandse architectenbureaus een grote internationale reputatie gekregen om hun vermogen een onverwachte wending te geven aan opdrachten voor alledaagse gebouwen. Wat dit betreft stelt Mecanoo met het `Retailpark Plein Westermaat' teleur. Hoewel dit bureau van Francine Houben in het verleden bijvoorbeeld met de nieuwe bibliotheek van de Technische Universiteit in Delft heeft laten zien dat het een nieuwe interpretatie kan geven aan een nieuw gebouwentype, is dit met het `Retailpark Plein Westermaat' niet gelukt. Zeker, het weidewinkelpark ziet er goed uit. De winkels zijn ondergebracht in mooie platte dozen die, geheel volgens de heersende architectuurmodes, overkragingen, periscoop-ramen en met houten lamellen behangen gevels hebben gekregen. Het park heeft ook geen ordinaire billboards die de aandacht van de automobilisten moeten trekken, maar torentjes van hout en staal die met hun geknikte vormen verwijzen naar de oude `zouttorens' in Twente. Ook de parkeerplaatsen zijn anders dan gebruikelijk: als markering van de parkeerplaatsen zijn vrolijke gekleurde kunststofnoppen aangebracht. Overal staan rustieke muurtjes van ruwe bakstenen die met overmatig veel specie op elkaar zijn gemetseld. Zelfs het restaurant van McDonald's is anders dan gewoonlijk: met zijn glazen gevels en grote dakoverstek doet dit doosje in de verte denken aan Mies van der Rohe's Neue Nationalgalerie in Berlijn.

Maar al deze dingen zijn toch niet meer dan liflafjes die niet kunnen verhullen dat Mecanoo dit keer niets heeft kunnen veranderen aan het banale karakter van de opdracht. Want hoe kek de dozen en parkeerplaatsen ook zijn vormgegeven, ze zijn en blijven, zoals alle weidewinkels, absurde, ruimteverslindende, commerciële architectuur.

Gebouw: Retailpark Plein Westermaat met Ikea, bedrijfsgebouwen en McDonald's in Hengelo. Architect: Mecanoo. Opdrachtgever: Ikea Beheer, TCN Property Projects en Mc Donald's. Ontwerp: 1999-2000. Uitvoering: 2001-2004.