Wordt dat hier meer gedaan?

Wat leest Geert Wilders deze kerst? Wat vinden de Tokkies onder de boom? Zestien recensenten van de bijlage Boeken geven een boek cadeau aan Nederlanders die in 2004 in het nieuws waren.

In Engelstalige landen is rond de kerst gewoonlijk Frank Capra's film It's a Wonderful Life op televisie te zien, waarin een wanhopige braverik door een engel-in-vermomming voor de ondergang wordt behoed. Britten en Amerikanen kijken er massaal naar, elke keer weer. De eenvoudige man gered, dankzij zijn goede hart. En met kerst komt alles goed.

Laten we zoiets nu ook eens in het Nederlands gaan doen, voor iedereen. Wij nemen dan geen film, maar een gepast boek dat je in twee uur aan elkaar kan voorlezen. En dat is, natuurlijk, Het Dwaallicht van Willem Elsschot.

In deze novelle, Elsschots laatste werk, loopt het alter ego van de schrijver, Frans Laarmans, op een druilerige namiddag in november drie `zwartjes' tegen het lijf, die hem vragen naar een adres waar ene Maria van Dam woont. Laarmans wilde nu juist een keer vroeg naar zijn leunstoel, maar hij besluit ze toch maar te helpen. Als de drie koningen uit het kerstverhaal trekken ze door regenachtig Antwerpen. Ondanks de taalbarrière raken ze met Laarmans aan de praat. Hij probeert hen zijn geloof uit te leggen en tekent een gekruisigde Christus op een bierviltje: `Zij laten dieper medelijden blijken dan van enig Christen ooit uit kan gaan en Ali zegt: ,,arme man''. [...] ,,Wordt dat hier meer gedaan?'', vraagt hij, waarop ik hem terecht wijs, zeggend dat dit onze God is, onze Allah. [...] ,,Waarom heeft hij dat laten doen?'', vraagt Ali [...] Als ik zeg dat Hij het zelf zo gewild heeft, zie ik dat zij sprakeloos van verstomming zijn. Aan ophelderen valt niet te denken, want zij staan voor denzelfden muur waar ik reeds een halve eeuw langsloop zonder de deur te vinden.'

Het Dwaallicht is geen filosofische aanval op christendom, islam, sociale vernieuwing of burgerlijke democratie. Het laat op een literaire manier zien hoe ingewikkeld, haast onmogelijk, het is voor mensen om elkaar te begrijpen. Maar al lijkt Het Dwaallicht neerslachtig, toch gloort er hoop. Niet de zoetige hoop van It's a wonderful life, maar de hoop op berusting.

Elsschot, een Belg, schreef het mooiste Nederlands dat ooit is bedacht. Ook valt uit Het Dwaallicht méér te leren over normen en waarden, tolerantie en traditie, geloof en secularisatie dan uit duizend Haagse conferenties. Maar vooral leert Het Dwaallicht dat we niet de enigen zijn die niet weten wat we moeten doen. Het zijn de literatuur en de kunst die ons, voorzichtig, bij elkaar kunnen brengen. Zij laten ons de ander zien en maken hem herkenbaar, als zoekende medemens.

Dat kan geen kwaad in deze donkere dagen, zou ik zeggen. Vandaar, geachte heer Balkenende, dat ik dit boek stuur aan u, premier van alle Nederlanders. Is het te veel gevraagd het iedereen te laten bezorgen, als bijdrage van de overheid aan ons aller integratie? Berlusconi deed alle Italianen zijn biografie toekomen; zou het niet mooi zijn als de voorzitter van de Europese Unie zijn landgenoten een parel uit de Nederlandse literatuur stuurde?

Willem Elsschot: Het dwaallicht. Athenaeum – Polak & Van Gennep.