Met de Turken op de foto

Wat leest Geert Wilders deze kerst? Wat vinden de Tokkies onder de boom? Zestien recensenten van de bijlage Boeken geven een boek cadeau aan Nederlanders die in 2004 in het nieuws waren.

Een goede buur is nog geen familielid! En dat is dan nog het zachtste argument dat je wel hoort tegen de toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Een `wolf in schaapskleren' klinkt al een stuk onvriendelijker. Vijf jaar geleden, tijdens de top van Europese leiders in Helsinki, stond Turkije desondanks op de `familiefoto' van Europa.

Een foto van Turkije kent meestal twee gezichten. `Er zijn plekken in deze stad waar een fotograaf een menigte zou kunnen vastleggen en doen alsof het Kabul is. Andere plekken zouden gemakkelijk door kunnen gaan voor een moderne omgeving in een Europese stad', zo schreef de Turkse socioloog Keyder ooit. Kabul of Europa? Het hangt er vanaf wie de foto maakt en waar hij of zij op inzoomt. Het Tweede-Kamerlid Geert Wilders, die ernstig wordt bedreigd maar nu omringd door lijfwachten zijn werk in de Kamer heeft hervat, wil Kabul beslist niet op de familiefoto van Europa: Turkije is islamitisch, ongeëmancipeerd en arm. Voorstanders van toetreding zien Turkije juist als een seculiere staat waar men op universiteiten geen hoofddoekje mag dragen en waar meer vrouwelijke hoogleraren zijn dan in Nederland.

Keyders typering van Istanbul is een van de motto's van de bundel Fragments of Culture. The Everyday of Modern Turkey. Het vuistdikke boek biedt een krachtige zelfanalyse van Turkse sociologen, cultuurwetenschappers, economen en islamologen en maakt een tussentijdse balans op, 81 jaar na Atatürks startschot van Europeanisering. Het veranderende sociale landschap wordt onderzocht aan de hand van onder meer rappende islamitische jongeren, portiers die van het platteland komen om op de woningen van de nieuwe elite in Istanbul te passen, en studenten met een passie voor folkloristische muziek.

Ayse Öncü schreef een stuk over de Turkse macho, die in de jaren negentig het onderwerp werd van karikaturale spot. Maganda werd hij genoemd, en zijn ongeschoren en opgefokte gestalte circuleerde op tv, in kranten, cartoons en films. De maganda was een overbehaarde, gewelddadige, scheldende man in permanent opgewonden seksuele staat. De krant Hurriyet schaarde de maganda onder een van de opmerkelijkste `postmodern tribes of Istanbul', zij het dat deze groep geen eigen suburb, intellectuele kring of een platenlabel had. Volgens deze krant was de maganda een Arabeske figuur van de straat: vulgair, niet authentiek en kitsch. Daarmee zette de krant een populaire zelfdefinitie van het seculiere Turkije in: wij Turken zijn geen Arabieren.

Als het vermogen tot zelfkritiek de kern is van een moderne, democratische samenleving, dan kan men na lezing van dit boek niet anders concluderen dan dat Turkije thuishoort aan de onderhandelingstafel van de Europese Unie. Hopelijk, beste Geert Wilders, heeft u deze kerst tijd voor Fragments of Culture.

Deniz Kandiyoti en Ayse Saktanber: Fragments of Culture. The Everyday of Modern Turkey, I.B. Taurus.