Ik wil die ogen

Edgar Reitz maakte opnieuw een vervolg op de legendarische televisieserie `Heimat': 52 uur en 25 minuten dromen, liefdes, carrières en verdriet. ,,Televisie is een eenrichtingsweg. Je krijgt niets terug.''

Heimat 3' is de derde monumentale televisieserie van Edgar Reitz over het Duitse dorpje Schabbach. Grote gebeurtenissen van de twintigste eeuw laat Reitz zien door de ogen van bewoners van dit stadje in de Hunsrück-streek, het hoogland tussen Moezel en Rijn onder Koblenz. De eerste reeks begint kort na de Eerste Wereldoorlog. De tweede reeks draait rond de jonge Hermann Simon die het dorp in de jaren zestig verlaat om muziek te studeren in de grote stad München. In de derde reeks keert Hermann als succesvol dirigent terug naar zijn geboortestreek. Heimat is 52 uur en 25 minuten dromen, liefdes, carrières en verdriet. Het vertelt ook hoe de wereld in tachtig jaar veranderde. Begin november was Edgar Reitz in Amsterdam voor de première van Heimat 3.

Hoe gaat het met u?

,,Op dit moment vrij goed, maar druk. Ik heb sinds Heimat 3 op het filmfestival van Venetië in première ging nog geen tijd gehad om na te denken over hoe het nu verder moet. Er is iedere dag wel iets rond de film te doen.''

Reitz (72) oogt vermoeid maar praat enthousiast over het project dat al meer dan twintig jaar zijn leven beheerst. Na Amsterdam reist hij naar Stockholm. Vervolgens moet hij naar Italië, waar Heimat 3 in twee bioscopen in Milaan draait. In Rome komt later een retrospectief met Heimat 1 en 2. In februari zijn daar concerten met de muziek uit de serie en een tentoonstelling.

Het is dus nog niet gedaan nu de serie op de tv komt?

,,Het gaat altijd door. In december ga ik wel even met mijn vrouw op vakantie. Twee weken.''

Terwijl `Heimat' in Duitsland op de tv is?

,,Precies. Dan wil ik daar niet zijn. Een film maken voor de televisie is totaal anders dan voor de bioscoop. Je weet dat er vele duizenden mensen kijken, maar je merkt er niets van. Toen voor het eerst een film van mij op de televisie kwam, heb ik het raam opengezet en naar de stad gekeken. Ik dacht dat ik ergens een reactie zou bespeuren, maar je hoort niets. Televisie is een eenrichtingsweg. Je krijgt niets terug.''

Heeft u dat dan nodig?

,,Ja, zoals gisteravond, toen ik een applaus kreeg van de zaal die zojuist Heimat 3 had gezien. Dat geeft me de kracht om verder te werken. Van de televisie alleen heb ik nooit de energie gekregen om door te gaan. Een verhalenverteller heeft publiek nodig. Ik vertel mijn verhalen zodat de mensen stralende ogen krijgen. Ik wil die ogen zien oplichten. Een schrijver van literatuur werkt helemaal alleen in een kamer, maar ook hij gaat steeds vaker op reis om voor publiek zijn boeken voor te lezen. Dat heeft men nodig. Een componist van wie geen werken worden uitgevoerd kan zich niet ontwikkelen.''

Wat leert u van een zaal?

,,Ik had er niet op gerekend dat mensen al weer zo veel vergeten zijn. Bijvoorbeeld hoe het met de Muur in Berlijn zat en hoe het eerste jaar na de val was. Nu ik de reacties gezien heb, zou ik het begin van Heimat 3 toch anders doen. Misschien maak ik voor de dvd-versie nog een kleine film die men vooraf kan bekijken. Ik heb nog heel veel materiaal liggen over de Muur.''

Had `Heimat 1' zonder de televisie gemaakt kunnen worden?

,,Nee. Dat was onmogelijk geweest. Televisie is het leidende medium van onze tijd. Daar zit al het geld.''

Maar u houdt niet van televisie?

,,Toch wel. Ik houd wel van het medium, maar niet van hoe het bestuurd wordt. Via televisie kun je de mensen in hun intiemste privé-situatie bereiken en de technische kwaliteit wordt steeds beter. Er zijn tegenwoordig grote beeldschermen te koop en beamers, waarmee je het beeld op de muur kunt projecteren. Het probleem ligt bij de instanties die televisie maken. Die zijn gevaarlijk voor de maatschappij. Televisie verdringt de werkelijkheid. We weten straks niets anders meer van de wereld dan via de televisie. Hoe onze politici zijn, hoe de democratie functioneert, alles wordt op de maat van de televisie gesneden. De mensen kijken elkaar niet meer direct aan, maar via dit medium. Dat houdt het gevaar van manipulatie in. In Heimat 1 heb ik me er veel mee bezig gehouden. Daar zit ook het verhaal in van grootmoeder Maria die het toestel weigert dat haar zoon Anton wil schenken. Maria zegt dat zij de oude mensen ziet afsterven in hun flakkerend verlichte kamers. Daar is ze bang voor. Dat is waar ik ook bang voor ben.

,,Ik heb veel goede ervaringen met televisie. Ook hier in Nederland, zoals toen de VPRO de Zweite Heimat uitzond. Duizenden mensen hebben nachtenlang gekeken. Dat is een groot geluk, het was een hoogtepunt in mijn carrière. Vier jaar geleden was de VPRO de eerste zender die `ja' heeft gezegd op mijn plan voor Heimat 3. Lang voordat ik een akkoord had met de Duitse televisie.

,,Ik wil daarover nog iets opmerken: de VPRO zendt de film uit in de oorspronkelijke vorm. De Duitse televisie heeft het verhaal met meer dan twee uur ingekort. Hun versie van Heimat 3 duurt 9 uur; het origineel 11 uur en 40 minuten. Bijna twee uur weg!''

Waarom?

,,Anders wilden ze het niet uitzenden. Geen enkel deel mocht langer zijn 89,5 minuten. Dat was de limiet. Maar alle delen zijn langer en deel drie en vier zelfs veel langer. Deel 3 is 125 en deel 4 132 minuten, daar moest dus meer dan 42 minuten uit.''

Wist u dat niet vooraf?

,,Jawel, ik wist dat ze het zouden inkorten. Ik heb ze gezegd welke scènes ze in geen enkel geval mochten wegsnijden.''

Maar waarom bent u niet gehoorzaam geweest?

,,Gehoorzaam, dat is de juiste term. De filmkunst is zeer verwant met de muziek. Als je een verhaal vertelt, moet je het goede ritme vinden. Het juiste ritme heeft ongelooflijke kracht. Je voelt de polsslag van de vertelling. Als je dat verstoort en er een stuk uitsnijdt... Ik heb een test gedaan in München waarbij ik deel 4 heb laten zien en daarna nog eens de ingekorte versie. Iedereen in de zaal dacht dat de korte versie langer duurde. Maar de verantwoordelijken bij de ARD begrijpen dat helaas niet. Duitsers zijn in hun bureaucratische fantasie onberekenbaar. 89,5 minuten is barbaars.''

Maar u heeft het gemaakt voor de ARD.

,,Ik heb het niet speciaal voor de ARD gemaakt. Het geld komt uit alle delen van de wereld. De helft van de productiekosten – in totaal 12 miljoen euro – heeft de ARD betaald. Een groot deel komt uit Italië, waar ik altijd al het meeste succes had. Het Italiaanse geld komt overigens niet van de RAI, maar van een filmbedrijf. In Italië was tot op heden nog geen deel van Heimat op de televisie te zien.''

Is Heimat eigenlijk film of televisie?

,,Het is beide. Ik zoek nog steeds naar de `Heimat'. Televisie is de belangrijkste partner, maar televisie maakt bepaalde vormen van filmbeleving onmogelijk. In de bioscoop praten mensen met elkaar over wat ze hebben gezien. In Milaan draaide dertien weken lang iedere week een volgende deel van de Zweite Heimat. Die mensen zijn na afloop nog eens naar de bioscoop gegaan, voor een feest. Op een dag ging de bel van mijn kantoor in München. Ik doe open en daar staat een pasgehuwd paar uit Milaan. Ze hadden elkaar tijdens Heimat leren kennen. Zulke dingen heb je niet bij televisie. Daar kijk je met bekenden en familie naar, daar komen geen vreemden tussen. Bij video is het al wat anders en met dvd kunnen we weer nieuwe communities verwachten. Daar hoop ik op. Ik hoop dat ik op een dag voor dvd films kan maken. Het is al een beetje zo, want Heimat 3 is deels door de dvd-uitgever gefinancierd.''

Heeft u bij het maken van Heimat aan de bioscoop of aan de tv gedacht?

,,Mijn eigen werk stel ik me altijd op het filmdoek voor. Dat is de juiste plaats: een zaal met 800 mensen.''

In Heimat speelt Amsterdam een paar keer een belangrijke rol. Wat betekent die stad voor u?

,,Mijn dochter woont sinds twintig jaar in Amsterdam. Ik kom hier zeer vaak. Mijn kleinkind is een Amsterdammer. Amsterdam is een unicum: een Noord-Europese stad met zoveel exotische schoonheid. En Amsterdammers zijn zo individueel. Dat vind ik fantastisch.''

U bent langs de Rijn in de Hunsrück opgegroeid. Voelt Amsterdam dan via de rivier dichtbij?

,,Het was altijd al veel dichterbij dan Berlijn, bijvoorbeeld. München is al bijna Italië. Niet alleen geografisch, maar ook qua mentaliteit.''

Had u meer met Amsterdam willen doen in de film?

,,Ik heb natuurlijk mijn Schabbach en mijn Hunsrück. Daar moet ik steeds verder over vertellen. Maar de muzikant Hermann Simon komt altijd weer naar Amsterdam. Ook in Heimat 3.''

U legt veel verbanden met de vorige delen.

,,Dat moet als je een trilogie maakt. Het landschap is hetzelfde, de families zijn dezelfde, sommige acteurs, zoals Ernst Simon, speelden al mee in Heimat 1, vliegtuigen spelen weer een rol. Er is zo veel. Voor mij is het eigenlijk een microkosmos waar alle levensvragen op één plaats samenkomen. Zo voel ik dat, ook na twintig jaar. Je bent ergens aan begonnen en je kunt niet ophouden. Het lijkt misschien alsof het na Heimat 3 is afgelopen, maar het slotbeeld van de laatste aflevering is het eerste beeld van mijn volgende film. Volgend jaar ga ik Heimat 4 maken. Die begint met Lulu (de dochter van Hermann) voor het raam, ze wil haar verleden leren kennen. Ik gebruik materiaal van Heimat 1, 2 en 3 uit mijn archief. Daar liggen schitterende scènes die nooit gebruikt zijn. Zo ontstaat een nieuw verhaal dat ik met terugblikken vertel. Het gaat over Lulu's studentenjaren, over haar ouders Hermann en Schnüsschen, haar grootouders, enzovoort. Aan het einde zijn we weer bij Heimat 1.''

In Heimat 3 komt Lulu's moeder Schnüsschen amper voor.

,,Ik heb wel opnamen gemaakt, maar die scènes zitten er niet in, zoals zoveel dat ik heb gedraaid.''

Waarom niet?

,,Dan zouden de films nog langer zijn geworden. Of ik had niet zes maar zeven delen moeten maken, zoals ik oorspronkelijk wilde. Dat mocht niet van de Duitse televisie. Ik heb wel zeven draaiboeken geschreven. Het zevende deel zat tussen aflevering vier en vijf en als je goed oplet, mist daar iets. Het einde van de geschiedenis van Hartmut [de zoon van Hermanns broer Anton die zijn vader wil opvolgen in de optiekfabriek] en de jonge Russin Galina ontbreekt. In het missende deel vertelde ik haar verhaal. Dat deel eindigde met de dood van Hermanns broer Ernst. Dat zit nu midden in het vijfde deel. Maar alle scènes voor dat tussendeel zijn geschreven en deels gedraaid.''

U eindigt Heimat 3 op nieuwjaarsdag 2000. Gaat Lulu's verhaal verder?

,,Het gaat tot 2001. Het wordt een kleine film van ongeveer zes, zeven uur. Ik maak het voor dvd en de Italiaanse bioscoop. Het zal in 2006 klaar zijn.''

Nog geen afscheid van de Heimat?

,,Nee, nog geen afscheid van Schabbach.''

Heimat wil iets zeggen over de ontwikkelingen in Duitsland en Europa.

,,Iedereen verzamelt wel iets in Heimat. De een schilderijen, een ander antieke auto's of zijn familie, zoals Anton. Want ze zijn allemaal bang iets te verliezen. Die stemming zie ik overal in Europa. We moeten onze culturele waarden verdedigen.''

Tegen?

,,Tegen de globalisering, waardoor iedere dag meer verloren gaat. De business-wereld verstoort alle oude waarden, alles dat niet verkocht kan worden verliest zijn waarde. Onze wereld produceert steeds meer onzin. Wat we met onze handen maken is binnen twee jaar afval. We scheppen niets meer waar meerdere generaties aan werken. De prachtige gebouwen in Europa, de kathedralen en de steden; Amsterdam is het product van dertig generaties. Er wordt niets meer gebouwd en er wordt niets meer bedacht! Alles kan na één leven of zelfs één dag weer weggegooid.''

U wilt daar tegen waarschuwen?

,,Heimat is een poging daar iets tegen in te brengen. Ik wil met mijn film laten zien wat we verliezen. Heimat 3 is vooral een film over verliezen. Neem het verhaal over Antons dood, daarin schilder ik hoe een familie het vermogen heeft verloren om met de dood om te gaan.''

Maar ze zoeken een eigen manier om daar mee om te gaan. Dat is toch goed?

,,Maar dat is zo individueel en nieuw. In het aangezicht van de dood gaat het er niet om of je een leuk idee hebt. Als een mens sterft, is dat een archetypische gebeurtenis. We hebben gebroken met de tradities maar er niets nieuws voor teruggegeven. Dat is het probleem. Toen Hermann het dorp verliet heeft hij gebroken met de traditie en daar heeft hij veel bij gewonnen. Maar, zo ontdekt hij later, daarbij ook veel verloren. Hij heeft vrijheid gewonnen maar het vermogen om met de belangrijke dingen in het leven om te gaan verloren.''

De VPRO zendt van 26 t/m 30 dec en op 2 jan dagelijks een deel uit van `Heimat 3'. Ned.3, 22.40 u. De reeks komt uit op dvd. `Heimat 1' is te koop in de handel en bij de VPRO. Eind maart verschijnt `Die Zweite Heimat' en `Heimat 3' eind juni. ca. €70.

Foto's uit: Edgar Reitz: `Die Heimat Trilogie'. Uitg. Collection Rolf Heyne, €128.

14 Hermann kan Clarissa maar niet uit zijn hoofd zetten. Hij reist haar achterna maar telkens is ze al vertrokken naar een volgende stad op haar tournee. In Amsterdam treft hij haar eindelijk. Ze beleven een nacht in hotel Acacia. Daar blijft het bij. (1979)

13 De politie dwingt de trein waarin Hermann reist tot stoppen. Er zouden terroristen aan boord zijn – het is de tijd van Baader-Meinhof. De politie zoekt Helga, een van Hermanns vriendinnen uit München. Bij een inval wordt een vriend neergeschoten door een agent.

12 Hermanns artistieke vrienden hebben een hekel aan haar, maar hij trouwt met Schnüsschen, een burgerlijk meisje uit zijn geboortestreek. Juan probeert zelfmoord te plegen. Hermann en Schnüsschen krijgen een dochter, Lulu, maar hun huwelijk is mislukt. Clarissa maakt carrière als feministisch musicienne. Hermann raakt verzeild in een Berlijnse commune. (1964, 1970)