Europese felicitaties, binnenlandse scepsis

Na de felicitaties met zijn succes in Europa, vorige week, volgde de afgelopen dagen weer de kritiek op het binnenlands beleid van premier Balkenende. Kan hij zijn `EU-bonus' gebruiken om zijn binnenlands gezag te versterken?

Voordat Zweden januari 2001 voorzitter werd van de Europese Unie was Göran Persson matig populair. De Zweedse socialist, al sinds 1996 premier, had weinig grote politieke successen op zijn naam kunnen schrijven. Bij de spraakmakende elite van Stockholm genoot hij de reputatie van een wat provinciaals politicus, herkenbaar voor zijn eigen partij, niet als leider van het land.

In de lente van 2001 veranderde dat. Als EU-voorzitter hielp hij bemiddelen in Macedonië waar een burgeroorlog dreigde. Persson liet zich fotograferen met de groten der aarde zoals de Amerikaanse en Russische leiders Bush en Poetin. Lokale media en politici deed hij een groot plezier door enkele informele EU-conferenties in kleinere plaatsen buiten Stockholm te laten houden.Perssons populariteit groeide, kranten beschreven zijn stijl ineens als presidentieel in plaats van als provinciaals. Persson bleef premier, en wel tot op de dag van vandaag.

Kan Balkenende wat Persson kon? Lukt het de Nederlandse premier om met zijn EU-succes zijn geringe binnenlandse populariteit op te vijzelen? Balkenende noteerde begin deze week in elk geval veel felicitaties over het gunstig geëindigde EU-voorzitterschap. De geluks-smsjes stromen binnen, glunderde hij met de blackberry in de hand tegen journalisten. Het gevonden voorzittersgeluk moest echter na twee dagen weer wijken voor kritiek op zijn binnenlands leiderschap, nu afkomstig van de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb en de ouders van Theo van Gogh. Uit een opiniepeiling van Maurice de Hondt, die vandaag werd gepubliceerd, blijkt dat slechts 22 procent van de kiezers wil dat hij als premier terugkeert na de verkiezingen van 2007, terwijl 69 procent dat juist niet wil.

,,Het is nog een beetje afwachten, maar ik denk dat Balkenendes Europees succes hem binnenlands eerder zal schaden dan zal helpen'', taxeert de Leidse politicoloog Rudy Andeweg. Balkenende bracht als EU-voorzitter immers iets tot een oplossing dat veel Nederlandse kiezers juist als een probleem zien: het openen van onderhandelingen met Turkije over het EU-lidmaatschap. Andeweg: ,,In de publieke opinie bestaat juist veel weerstand tegen die beslissing.'' En de kiezer zal dat misschien nog laten merken, waarschuwt Andeweg. ,,Niet voor niets heeft Geert Wilders gisteren aangekondigd het komend referendum over de Europese grondwet (in de zomer van 2005, red.) te zullen gebruiken om tegen de Turkse toetreding te ageren.''

De samenhang die Balkenende probeerde te scheppen tussen de nationale en Europese agenda, zal de premier evenmin veel helpen, denkt Andeweg. Zo keerde het normen-en-waarden-offensief van de christen-democraten enigszins terug in het Europese waardendebat. ,,Maar de congressen met politici en wetenschappers die daarover gehouden werden'', zegt Andeweg, ,,bleven te veel een vip-achtig gebeuren om het grote publiek aan te spreken.'' Bovendien is de Europese identiteit niet de grootste kwestie die Nederlanders nu bezighoudt, aldus Andeweg.

Verzilvering van Europees succes voor de binnenlandse populariteit kan alleen als tijdens het EU-voorzitterschap het nationaal belang is gediend, zegt Henrik Brors, commentator en oud-Brussels correspondent van het Zweedse dagblad Dagens Nyheter. ,,Persson wist destijds als EU-voorzitter het toetredingsjaar 2004 voor de tien nieuwe lidstaten aan zijn collega-regeringsleiders te ontfutselen. Dat gebeurde zeer tegen de zin van Duitsland, dat zich afvroeg of het allemaal niet te snel ging.'' Het besluit was van groot belang voor onder meer de Zweedse handel met de drie naburige Baltische staten.

Verder had Persson het `geluk' van 9/11, vertelt Brors. ,,Na de aanvallen op de Twin Towers van 11 september 2001 was Bush in Zweden aanmerkelijk populairder dan nu. Persson kon zich optrekken aan de recente contacten die hij als EU-voorzitter met Bush had gehad. Persson zei plechtig dat ook Zweden meedeed aan de internationale coalitie tegen het terrorisme. Hij kreeg er presidentiële allure van''. Inmiddels zijn de tijden veranderd, observeert Brors. Samen op de foto staan met Bush betekent niet automatisch reclame meer voor een Europees leider. En met Poetin heeft het Nederlands EU-voorzitterschap voornamelijk ruzie gehad – dit vanwege de Oekraïne.

Kiezers hebben meestal haarfijn door welke leider ze voor welke uitdaging nodig hebben, stelt de Leidse politicoloog Andeweg. ,,In het verleden zijn bijvoorbeeld Winston Churchill en George Bush senior daar achter gekomen. Beiden wonnen ze in het buitenland een oorlog, beiden werden in het binnenland door de kiezer weggestuurd.''

Als Nederlandse kiezers onderscheid maken tussen Balkenende als Europees onderhandelaar en Balkenende als nationaal crisismanager, hebben ze daarin gelijk, zegt Andewegs collega, de Leidse bestuurskundige Arjen Boin. ,,Het zijn namelijk totaal verschillende dingen'', zegt de expert conflict-management. ,,Onderhandelen onder druk zoals vorige week over de Turkse toetreding, is heel iets anders dan – zeg maar – de boel bij elkaar houden, wat nu in Nederland aan de orde is. Het ene vergt handige diplomatie in een rokerige achterkamer, het andere juist het zoeken van publiciteit, het uitleggen aan de burgers wat er aan de hand is en richting proberen te geven om uit de crisis te komen. De status die je aan het succes met het ene ontleent, kan je daardoor niet zonder meer inzetten voor het andere.''