Blind vissen in de politieke kweekvijvers

De politieke partijen zijn al weer naarstig op zoek naar kandidaten voor de Tweede Kamer voor de verkiezingen in 2007. Maar door de geplande wijziging van het kiesstelsel wordt rekruteren ditmaal een bezigheid in het ongewisse.

Hij heeft zijn `lijstje' juist vorige week ingeleverd, vertelt hij. ,,Ik mocht twee namen inleveren bij de scoutingcommissie, maar het zijn er vier geworden. En ik weet er nog wel meer ook.'' Vice-premier en VVD-leider Gerrit Zalm weet al wie er wat hem betreft namens de VVD in de Tweede Kamer komen na de verkiezingen van – naar verwachting – mei 2007.

Het lijkt nog wat vroeg, maar in de boezem van de politieke partijen wordt al weer naarstig gezocht naar aanstormend politiek talent voor de kandidatenlijsten voor 2007. Bij de VVD komen de lijstjes inmiddels binnen bij de scoutingscommissie onder voorzitterschap van de Arnhemse burgemeester Paulien Krikke. De eerste gesprekken met talenten zijn al gevoerd. Partijwoordvoerder Zilverentand: ,,Het zoeken naar geschikte kandidaten is een van de kerntaken van een politieke partij. De scoutingcommissie heeft daarom een permanent karakter.''

Toevallig heeft ook de PvdA juist vorige week besloten in februari van start te gaan met een permanente talentencommissie en koppelt daar een talentenacademie aan vast. Er is zelfs een heuse HRM (human resource management)-database in het leven geroepen, waar partijleider Wouter Bos, partijvoorzitter Ruud Koole en HRM-officer Coby Admiraal vrijelijk in kunnen grasduinen op zoek naar nieuw talent. Bij het CDA is men nog niet bezig met de lijsten (,,maar we denken continu na over nieuw talent'', aldus een partijwoordvoerder) en D66 wacht noodgedwongen op de leden zelf. Hun talentencommissie, daterend uit 1985, werd twee jaar geleden weggestemd omdat de leden – democraten pur sang – niets voelden voor door de partijtop geselecteerde potentiële Kamerleden.

De partijen hanteren het motto `beter te vroeg dan te laat'. Want formeel mogen de verkiezingen dan pas in mei 2007 aan de orde zijn, het zal niet voor het eerst zijn dat een kabinet vroegtijdig valt. PvdA-partijvoorzitter Koole vertelt dat de partij in 2002 onaangenaam verrast was door de val van het eerste kabinet-Balkenende, waardoor ineens weer een nieuwe lijst met kandidaten opgesteld moest worden. ,,We willen nu eigenlijk continu zicht houden op een grote groep talenten binnen de partij. Die kunnen we dan scouten, cursussen aanbieden en ze klaarstomen voor functies'', zegt hij.

Traditionele kweekvijvers voor Kamerleden zijn de politieke jongerenbewegingen, gemeenten en provincies, de ambtenarij, de partijbesturen en – eigenlijk alleen bij de VVD – het bedrijfsleven. Een partijpolitieke functie lijkt onontbeerlijk voor would-be-parlementariërs. Vooral wethouders en plaatselijke fractievoorzitters doen het goed. Maar ook talenten-clubjes binnen partijen (zoals bij de PvdA de Wibaut-leergang en bij de VVD van de Haya van Somerenstichting) leveren netwerkjes van gemotiveerde, vaak jonge `partijtijgers' op.

Complicerende factor is dat partijen in toenemende mate hun talenten op lokaal niveau nodig hebben, vooral nu de gekozen burgemeester eraan komt.

Veel van de `nieuwe' Kamerleden (lichting 2002 en 2003) hebben een carrière gehad binnen jongerenafdelingen (zoals de VVD'ers Szabo en Van Egerschot of de PvdA'ers Verdaas en Heemskerk), gemeenteraden (zoals het Kamerlid Huizinga-Heringa van de ChristenUnie en CDA'er Roefs) de provincie (VVD'er Aptroot of CDA'er Van Lith). Of ze waren fractiemedewerker (zoals de VVD'ers Schippers, Visser en CDA'er Vroonhoven-Kok, die voor Balkenende werkte).

Wie die lijn volgt, komt voor de PvdA uit op getalenteerde lokale bestuurders zoals Loes Ypma (Woerden), Rinda den Besten (Utrecht) of Rob de Werd (Tilburg). Bij het CDA duiken al snel de namen van grotestedenwethouders op, zoals Leonard Geluk (Rotterdam) en Hester Maij (Amsterdam). Bij de VVD is oud-JOVD'er Ferdi de Lange in gesprek met de `scouts'.

De vraag is of partijleden ermee instemmen dat zaken zoals de talentencommissies, HRM-databases en vacaturebanken scoutinginstrumenten van de centrale partijleiding zijn. Uit een recent gepubliceerd onderzoek van de bestuurskundigen Paul Lucardi en Gerrit Voerman (Portaal tot het parlement) blijkt dat de achterbannen van partijen die een verkiezingsnederlaag hebben geleden – het CDA in 1994 en VVD, PvdA en D66 in 2002 – nogal ontevreden zijn over de dominante positie van de partijleiding. Nu is in veel partijen de zeggenschap van de leden bij de kandidaatstelling vergroot. Het one-man-one-vote-systeem is aan een ware opmars begonnen. Dat gaat ten koste van de macht van partijbaronnen en districtsbesturen. Maar stemmende leden volgen vaak de partijleiding, die de regie voert bij ledenreferenda.

Complicerende factor bij de kandidaatstelling voor 2007 is de geplande wijziging van het kiesstelsel. Op voorspraak van minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) zal de burger in 2007 twee stemmen hebben in het stemhokje: een voor de landelijke lijst en een voor een regionale kandidaat. Dat maakt het voor de partijen ongewis. Immers, welk deel van de Kamerleden zal straks direct uit de regio komen en welk deel kan nog via de landelijke lijst op een plaats rekenen. Alsof dat nog niet genoeg onzekerheid met zich meebrengt, is nog allerminst duidelijk hoe het nieuwe kiesstelsel er precies uit komt te zien. De Graafs voorstel gaat uit van 20 districten waarbij maximaal de helft van de Kamer uit regionale kandidaten zal bestaan. Maar CDA, PvdA en VVD hebben alternatieve voorstellen met meer districten.

Lucardie en Voerman erkennen in hun onderzoek dat het lastig is een inschatting te maken hoe een nieuw kiesstelsel de kandidaatstelling zal beïnvloeden. Zij schetsen wel een aantal scenario's, waarvan het zogenoemde Duitse model het meest waarschijnlijk is voor Nederland. Daarin laten de partijbesturen de keuze van de districtskandidaten geheel over aan een ledenvergadering of aan een vergadering van afdelingsafgevaardigden in het district. De partijlijsten worden vastgesteld door een congres.

Is er in 2007 een nieuw kiesstelsel, dan zullen politieke partijen hun `goudhaantjes' uit de kweekvijvers, broedplaatsen en talentencommissies tactisch moeten gaan spreiden over landelijke en regionale lijsten. Maar dan nog zal de Kamer die dan aantreedt grote verrassingen bevatten, ook voor de partijen zelf.

Maandag begint een serie over aanstormende politieke talenten.