Alle intellectuelen zijn gek

Wat leest Geert Wilders deze kerst? Wat vinden de Tokkies onder de boom? Zestien recensenten van de bijlage Boeken geven een boek cadeau aan Nederlanders die in 2004 in het nieuws waren.

Intellectuelen, dat zijn vaak mensen met een verknipte geest. Ze ontlenen hun status aan de scherpte van hun verstand, maar hun opvattingen worden bepaald door morele bevlogenheid. Ze gebruiken hun ratio niet om de werkelijkheid te doorgronden, vaak interesseren de feiten hen zelfs nauwelijks. De realiteit is er niet om onderzocht, maar om getransformeerd te worden. Rousseau, Marx, Sartre, Chomsky en hun talrijke geestverwanten willen een radicale en totale oplossing die de mensheid zal redden. Deze politieke zendelingen hebben veel invloed gehad, in een enkel geval (Marx) zelfs een beslissend stempel gedrukt op de geschiedenis van de twintigste eeuw.

Het is mooie opdracht die hij zichzelf heeft gesteld, Frits Bolkestein: een boek schrijven over de politieke invloed van intellectuelen. Het zou de cirkel rond maken van een carrière waarin hij de moreel bevlogen opinies van links als politicus en als intellectueel heeft bestreden, vaak met succes. Toch zou het jammer zijn als hij toegeeft aan de verleiding om zich vast te bijten in de intellectuele architecten van links-radicale doctrines. De geschiedenis van het politieke intellectualisme heeft immers ook nog een heel ander soort intellectueel voortgebracht, die zeker een plaats verdient in zijn boek. Het gaat om de intellectueel die afkerig is van pasklare oplossingen, die wil doordringen in de nuances, die de levende en steeds veranderende werkelijkheid in al haar facetten wil leren kennen.

Die intellectuele traditie vind je nergens zo mooi verwoord als in de herinneringen van Alexander Herzen. Vrijheid van denken betekent voor hem een afwijzing van alle schema's en doctrines. Herzen houdt te veel van de levende realiteit om radicale oplossingen voor mogelijk te houden. Deze houding van de intellectueel Herzen is, zo moet je na het lezen van Feiten en gedachten vaststellen, ook een karakterkwestie. Herzen is geen verknipte geest, maar een geest in balans. Dat evenwicht stelt hem in staat in te zien dat de realiteit van alledag belangrijke lessen inhoudt voor de politiek.

Aan schipperen ontkom je niet in het dagelijks leven, of je loopt vast in je eigen gelijk. Matiging is een voorwaarde om het menselijk verkeer leefbaar te houden, maar is ook de essentie van politieke beschaving. Het politieke programma van Herzen heeft als belangrijkste doelstelling: de ergste rampen voorkomen. Je kunt maar beter een beetje praktisch en dus bescheiden zijn in je ambitie de samenleving te transformeren. Voordat je het weet word je ingehaald door de onbedoelde gevolgen van je dadendrang. Herzen is de geestelijke vader van invloedrijke twintigste-eeuwse intellectuelen als George Orwell, Isaiah Berlin en Raymond Aron. Moge het grote boek van Frits Bolkestein niet alleen een portrettengalerij van verknipte geesten worden, maar ook een ode aan deze wijze mannen.

Alexander Herzen: Feiten en gedachten. Mémoires 1812-1868, 5 delen, Privédomein, De Arbeiderspers, 1983-1988 (antiquarisch verkrijgbaar)