Pieter Claesz is meester van de materie

Onder de Nederlandse stillevenschilders is de Haarlemmer Pieter Claesz (1596/97-1660) een van de bekendsten. Sober, maar minder dan Adriaen Coorte, soms barok, maar weer niet zo exuberant als Abraham van Beijeren. Claesz geldt als een van de geliefde meesters van het `monochrome banketje', een omschrijving die verwijst naar de periode omstreeks 1620, toen hij met een terughoudend palet zijn doeken maakte. Die fase in de Nederlandse schilderkunst, waarbij men vooral in grijzen en bruinen werkte, is lang beschouwd als een louter stilistische innovatie. Maar al enkele jaren geldt de these dat dankzij de economische groei in Nederland, de koopkracht groeide en de vraag naar schilderijen toenam. Schilders ontdekten dat met minder kleuren een hogere productie te bereiken viel.

Die vraag alleen al naar Pieter Claesz was groot. Zijn werk hing in menig Haarlems huishouden en volgens de laatste stand zijn er nu 240 werken van hem bekend. Hoewel hij op stillevententoonstellingen nooit ontbreekt, is het voor het eerst dat er nu een expositie exclusief aan hem is gewijd.

Claesz werd geboren in Berchem bij Antwerpen en vestigde zich in 1621 in het welvarende Haarlem, waar een vruchtbaar cultureel klimaat heerste. Zijn vroegste werk, zo kunnen we op deze veertig werken omvattende expositie zien, greep terug op een paar gerenommeerde voorlopers als Floris van Dijck. Bij hem zien we een tafel, met een damasten tafelkleed met daarop een tamelijk drukke uitstalling van fruit, bord, noten, reuzenkazen en tafelgerei. Claesz nam dat concept over, maar paste het aan. Hij reduceerde het aantal voorwerpen, definieerde de tafel beter (bij hem kreeg die nu ook een achterrand). Aanvankelijk gebruikte hij nog heldere tinten (voor de wijn, voor bessen en appels). Maar langzaam maar zeker dempte hij zijn koloriet. Een andere verandering gold het perspectief. Op de vroege werken werden de objecten meer van bovenaf beschouwd, later nam de schilder een lager gezichtspunt in, waardoor je niet op maar tegen de voorwerpen aankeek. De voorwerpen op de voorgrond dekten zo een deel van de achterliggende voorwerpen af. Op die wijze liet Claesz de objecten meer een band met elkaar aangaan. Stond het glas, de tinnen kan, het zilveren zoutvat in de vroege werken nog geïsoleerd van elkaar, nu vormen ze tezamen een eenheid.

Omdat die voorwerpen nu ook met elkaar `in dialoog' kwamen te staan en omdat Claesz zijn palet versoberde, wordt de eenheid van het voorgestelde versterkt. Dat effect weet hij des te beter te bereiken door de weerschijn van het ene in het andere weer te geven. Claesz is een meester in het weergeven van de materie. Of het nu het oppervlak van een tinnen kan, een porseleinen schaal, een wijn- of bierglas, of de kaft van een boek is, hij maakt ze tastbaar en wat meer is, hij maakte er zijn specialiteit van om de voorwerpen in elkaar te laten reflecteren. Het licht dat reflecteert op een kruisbes, de flauwe weerspiegeling van een aardewerken vuurstoof op tin.

Dichterlijke zielen noemen zijn werk `verstild', religieus geïnspireerden spreken van `bezield', zeker is dat Claesz door zijn componeervermogen en zijn verfgebruik, zijn feilloos oog, er meesterlijk in slaagde de hele voorstelling een intieme sfeer mee te geven. Maar hoe stil een stilleven per definitie ook is, toch gebeurt er iets op de schilderijen van Pieter Claesz. Hij weet met subtiele aanwijzingen menselijke aanwezigheid te suggereren. Een brood is zojuist aangesneden, het verkreukelde servet wijst op een gast die even van tafel is opgestaan. Een kleine grap, een soort handtekening, is Claesz' herhaalde spel met voorwerpen die hun evenwicht proberen te houden. Een mes op een tafelrand, een bord schuin op een fruitmand, het verkeert alles in een delicate balans. Eén klap op tafel en het fragiele bouwsel valt op de grond. Tenslotte is er met enig zoeken wel degelijk nog een mens aan te wijzen. Het is de schilder zelf, fijnzinnig weerspiegeld in een glazen bol.

Pieter Claesz wordt terecht op deze tentoonstelling geëerd. Schilderijen van voorlopers, tijdgenoten en navolgers geven tezamen een mooi beeld van de stilleventraditie aan het Spaarne.

Tentoonstelling: Pieter Claesz. Meester van het stilleven in de Gouden Eeuw. Frans Hals Museum 27/12 t/m 3/4. Cat. €27,50 (pbk) €34,95 (geb.)