Onontkoombare verwatering?

Europees feest in Den Haag. De toetredingsonderhandelingen met Turkije kunnen najaar 2005 beginnen, het Nederlandse voorzitterschap is een succes geworden. Een nu alom erkende hoofdrol was weggelegd voor de ruim een jaar geleden van topdiplomaat minister geworden Ben Bot, die trouwens in de kabinetsformatie van zomer 1981 binnen het toen nog prille CDA al als kandidaatbewindspersoon voor Buitenlandse Zaken voorkwam op geheime lijstjes. Mooie opsteker ook voor premier Balkenende, de tweede na het `doorboksen' van mevrouw Nelie Kroes als `zwaar' Europees commissaris.

Nu kan men bij alle grote internationale lof die binnenstroomt de aantekening maken dat de Europese Raad de afgelopen jaren al tot twee keer toe Turkije officieel als potentieel EU-lid had aangemerkt, mits dat land na (lange) onderhandelingen zou voldoen aan de gestelde eisen (politieke criteria). Ook telt dat in de drie belangrijkste EU-hoofdsteden, dus in Berlijn, Londen en Parijs, het licht al op groen was gezet voor onderhandelingen met Ankara. Anders gezegd: het succes van Bot en Balkenende was wat dat betreft geen grote verrassing. Niettemin bleef het een kunststuk de overeenstemming met Turkije zó te formuleren, met net niet te veel maar zeker ook niet met te weinig mitsen en maren, dat alle regeringsleiders, inclusief de Turkse premier, ermee thuis konden komen.

Eigenaardig Europees feest. Alle grote fracties in de Tweede Kamer, ook die van de oppositionele PvdA, prijzen het Brusselse resultaat van vorige vrijdag. Voor de tweede keer, na de gelukte kandidatuur-Kroes, maakten aanvankelijke kritiek en scepsis over het behoedzaam-stille profiel van het Nederlandse voorzitterschap plaats voor feestelijke waardering. Het CDA en de VVD, de grootste regeringspartijen, wijzen tevreden op de jegens Turkije nog aardig strenge passages in het communiqué. Zij voelen zich van enig intern ongemak bevrijd nu dat communiqué uitspreekt dat de onderhandelingen niet automatisch tot een Turks lidmaatschap hoeven te leiden. Je zou denken: dat heb je nu eenmaal met onderhandelingen, dat het resultaat niet vaststaat, maar kennelijk is de vermelding daarvan toch een belangrijk politiek hulpstuk.

Overigens kent de onlangs tot 25 leden vergrote Unie tot nu toe geen voorbeeld van onderhandelingen met kandidaat-leden die mislukten. Wanneer de trein eenmaal op gang was, haalde hij tot nu toe, snel of langzaam, altijd het eindstation (alleen de Noren wilden uiteindelijk zelf niet). Wie weet krijgt de liberale ambteloze burger Bolkestein gelijk en gaat de EU-onderhandelingstrein in het geval-Turkije zelfs veel sneller rijden dan menigeen nu nog denkt of zegt. Van Bolkestein, die al heeft laten weten dat hij in de vorige Europese Commissie de enige was die tegen het beginnen van onderhandelingen met Turkije was (en als enige ook bleef), mag de komende tijd op dit stuk het een en ander aan kritische begeleiding worden verwacht. De VVD, die juist wegens `Turkije' electorale klappen vreest van het ex-lid Wilders, zal er niet gerust op zijn.

Het is een raar toneelstuk: aan de ene kant van het toneel feliciteren Europese politici elkaar, naar het lijkt soms trouwens om uiteenlopende redenen. Maar verderop, tegenover dat Brusselse fort Felicitas, staan ruime meerderheden van bevolkingen in de EU die zich bekocht voelen, omdat zij weinig tot niets willen weten van de gedachte dat Turkije ooit lid van de Unie zou worden. Ooit: over tien tot vijftien jaar, zoals ter geruststelling wordt gezegd door politici die alsdan waarschijnlijk allang met pensioen zijn. En die, zoals de VVD in Nederland, alvast voor alsdan de geruststellende belofte van een referendum hebben opgenomen in hun politieke nalatenschap. Die belofte kwam overigens jaren nadat de Europese Raad voor Turkije het perspectief van toetredingsonderhandelingen had geopend. Daaraan zal Bot hebben gedacht toen hij zondag in het tv-programma Buitenhof zei: ,,Ik vind het niet helemaal eerlijk om tijdens het spel de doelpalen te verwisselen.'' Hij was zo aardig er niet bij te zeggen wie met de doelpalen lopen te sjouwen, maar wie nog weet dat de huidige fractieleider van de VVD toentertijd minister van Buitenlandse Zaken was, kan minstens één naam raden. Voor de aanstaande onderhandelingspartner hebben die nu her en der in de EU aangekondigde referenda iets spookachtigs. Turkije hoort nu uit EU-hoofdsteden: wij hebben weliswaar nog hetzelfde representatief-democratische stelsel, maar behalve parlementaire goedkeuring vinden we het nu bovendien soms nodig, bijvoorbeeld in uw geval, om onze kiezers ook rechtstreeks hun oordeel te vragen, begrijpt u wel? Wat te denken van de politieke gevolgen indien Ankara te zijner tijd op een bevredigende manier aan de eisen, de criteria, heeft voldaan maar niettemin per referendum in enig EU-land als lid wordt afgewezen? Van zo'n scenario droomt Bin Laden.

Bij de ballotagecommissie van de Europese Unie belooft het de komende jaren nu nog drukker te worden. Na de recente uitbreiding met tien landen, en de over een paar jaar te verwachten toetreding van Roemenië en Bulgarije, lijkt het maar een kwestie van tijd tot landen als, zeg, Kroatië, Bosnië, Moldavië en misschien zelfs Kaukasische republieken zich in Brussel zullen melden. En gegeven de gebeurtenissen van de afgelopen weken mag Brussel op termijn ook op bezoek uit Kiev rekenen, mocht eind deze maand Oekraïne een op het Westen georiënteerde president kiezen. Die EU-ballotagecommissie zal haar poot enige tijd stijf houden, maar de politiek-morele opdracht om zestig jaar na dato wat te doen aan de zo ongelijk verdeelde gevolgen van de Tweede Wereldoorlog zal blijven klemmen. Dus zal de Europese Unie, of zij wil of niet, verder gaan verwateren qua politieke cohesie, wat Londen niet zo erg vindt, want daar acht men iets als een grote douane-unie al mooi genoeg. En er zullen binnen de Unie zogeheten kopgroepen ontstaan, bijvoorbeeld op veiligheidsgebied, onder meer om de vooral door Frankrijk gewenste Europese puissance vorm te geven, een optie waarin de nieuwe Europese Grondwet uitdrukkelijk voorziet. Kortom, de besluiten van vrijdag zijn vérstrekkend, maar vermoedelijk zijn ze nog maar het begin van een reis naar een veel grotere, ongekende verte.