`Moord Gül geen eerwraak, wel om de eer'

De moord op de Turkse Gül is geen eerwraak, meent de rechtbank. ,,Maar haar man heeft haar wel degelijk omwille van zijn eer om het leven gebracht'', meent turkologe Van Eck.

Nee, de moord op de Turkse Gül (32) voor het Blijf-van-mijn-lijfhuis in Koog aan de Zaan – in maart van dit jaar – door haar echtgenoot M. B. is geen eerwraak. Dat vindt ook cultureel antropologe en turkologe Clementine van Eck. ,,Maar hij heeft haar wel degelijk om het leven gebracht omwille van zijn eer'', meent ze. ,,Zijn vrouw was bij hem weggelopen omdat ze stelselmatig door hen werd mishandeld. Hij kon niet verdragen dat ze haar lot en dat van de kinderen in eigen hand nam. Dat krenkte zijn mannelijke trots. Zijn prestige in de eigen gemeenschap was in het geding.'' Van Eck promoveerde in 1999 aan de Universiteit van Amsterdam op het proefschrift Door bloed gezuiverd: eerwraak bij Turken in Nederland. Volgens haar is eerwraak slechts één manier om moord of doodslag omwille van de eer onder met name Turken en Nederlanders van Turkse origine te definiëren.

U maakt onderscheid tussen eerwraak, bloedwraak en moord of doodslag op grond van de mannelijke trots. Wat is het verschil?

,,Er is sprake van eerwaak als de kuisheid van de vrouw – namus – in het geding is. Vrouwen moeten maagd blijven tot het huwelijk. Ze moeten seksueel trouw zijn aan de echtgenoot en ze mogen geen ongeoorloofde contacten hebben met mensen van het andere geslacht. Wat precies onder ongeoorloofd wordt verstaan, verschilt in Turkije per regio. Het speelt sterker op het platteland dan in de stad.

,,Bloedwraak vindt plaats nadat een mannelijk familie- of stamlid is vermoord. Zijn dood wordt gewroken door een belangrijk lid van de stam of familie van de moordenaar om het leven te brengen.

,,Ten slotte moord of doodslag op grond van de mannelijke trots. Daarbij is niet de eer van de vrouw maar die van de man – seref – in het geding. Bijvoorbeeld de vrouw loopt weg, vaak nadat ze herhaaldelijk is mishandeld en niet wil dat de kinderen in die omstandigheden opgroeien. De man kan dat niet verkroppen, zij is immers zijn bezit. Zijn mannelijke eer is aangetast doordat zij zijn gezag heeft ondermijnd. Een manier om zijn eer te redden is door haar, en soms ook de kinderen, te doden.''

De definitie van namus, de kuisheid van vrouwen, verschilt ook nog eens per regio in Turkije.

,,In het minst ontwikkelde deel van Turkije, het oosten, zijn vrouwen – dochters, zussen, echtgenotes en moeders – nog het bezit van mannen. Daar lopen namus en seref door elkaar heen. Een vrouw die geen overspel speelt, maar wel bij haar man weg wil, bijvoorbeeld om ze in elkaar wordt geslagen, wordt gezien als een ongehoorzame vrouw. Een vrouw die haar plichten niet vervult en op die manier de eer van de familie aantast.''

Vrouwen zelf vinden het ook belangrijk dat de buitenwereld weet of er sprake is van namus of seref. Waarom?

,,Gül had tegenover de politie aangegeven dat ze bang was dat haar man haar zou vermoorden, nadat ze was weggelopen. Niet haar eigen eer, haar eigen kuisheid speelde hier een rol, maar die van haar man. Voor haar als Turkse was het belangrijk dat dat verschil werd opgemerkt.

,,Het is geen eerwaak, maar je moet de moord op Gül dus wel degelijk binnen de Turkse culturele context zien. Turkse mannen worden geacht jaloers te zijn. Maar waar ligt de grens? Wanneer wordt het ziekelijk? Dat is de reden waarom deskundigen van het Pieter Baan Centrum in opdracht van de rechtbank onderzoek hebben gedaan naar zijn geestesvermogens. Daarvoor moesten ze wel iets weten over de Turkse cultuur en hebben ze mij om advies gevraagd.''

Toch lijkt het er op dat voor de rechtbank die culturele context geen rol heeft gespeeld?

,,Dat klopt en dat is jammer, omdat hierdoor onderbelicht blijft dat die culturele context wel degelijk aanwezig en belangrijk is. Niet voor de strafmaat, want ook eerwaak is moord, het doden van iemand met voorbedachte rade. Maar door het niet als een moord omwille van de eer aan te merken, krijgen we niet helder in beeld hoe vaak dit in Nederland gebeurt en wie de daders zijn. Dat is belangrijk voor de aandacht die er bij justitie en politie nu is om dit soort zaken eerder te onderkennen. Ook bij blijf-van-mijn-lijfhuizen bestaat verwarring over de definitie van eerwraak.''

De advocaat van de echtgenoot van Gül benadrukte in de rechtszaak dat eerwraak geen motief was voor de moord. Waarom?

,,Natuurlijk willen advocaten de rechtbank er graag van overtuigen dat hun cliënten niet door eerwraak werden gedreven, maar uit een impuls handelden. Dan is het geen moord, maar doodslag en daarvoor is de straf lager. Zeker na de Veghelse zaak in 1999, waarbij een Turkse jongen de eer van zijn zus meende te moeten redden door op haar vriend te schieten, is een kentering opgetreden. Voorheen gold de culturele context als een verzachtende omstandigheid. Nu zien we het als moord.''