Smiley's bod

De Russische president Vladimir Poetin had al het een en ander uit te leggen over de afbraak van het olieconcern Yukos door de Russische staat. Sinds de veiling gisteren van Yukos' olieproductiedochter Yuganskneftegaz is het zicht op de motieven van de autoriteiten er alleen maar mistiger op geworden. Yukos staat symbool voor de opkomst van de in de jaren negentig slordig en overhaast geprivatiseerde staatsbedrijven, die in handen vielen van jonge ambitieuze ondernemers, de latere `oligarchen'. Yukos staat eveneens symbool voor de poging van de Russische staat onder Poetin de greep op de destijds afgestoten bezittingen weer terug te krijgen. En de oligarchen de ambitie voor een zelfstandige machtsrol binnen Rusland te ontnemen.

Los van de vraag over de morele rechtvaardiging van dit streven van Poetin, is de methode die op Yukos wordt losgelaten hardhandig, ondoorzichtig en belooft vooralsnog niet veel goeds. Sinds de arrestatie en detentie vorig jaar van Yukos-topman en grootaandeelhouder Michail Chodorkovski volgden de hoofdstukken als die van een spionagethriller elkaar in snel tempo op. Yukos heeft inmiddels een claim van de Russische fiscus binnen van omgerekend 20 miljard euro, die er op gericht lijkt het concern te failleren, op te delen en deels te laten terugkeren in de schoot van de staat.

Die opzet slaagt. Terwijl de olieprijzen enkel zijn gestegen, was Yukos' aandelenkoers vanmorgen nog maar vier procent van wat die vorig jaar kort voor Chodorkovski's arrestatie was. Het beslag op Yuganskneftegaz, de Yukosdochter die goed is voor 2 procent van de wereldolieproductie, leidde gisteren tot een veiling van die dochtermaatschappij. Daarvan werd breed verwacht dat Gazprom, het Russische staatsenergiebedrijf, het enige bod zou uitbrengen. Door een overhaaste aanvraag tot uitstel van betaling in de Verenigde Staten wist het management van Yukos te bewerkstelligen dat de westerse banken die Gazproms bod zouden financieren, zich terugtrokken. Gazprom bood gisteren dus niet. En zo kon het gebeuren dat de volkomen onbekende firma Baikal Finance Group uit het Russische stadje Sver gisteren het beslissende bod van omgerekend 7 miljard euro uitbracht op de geveilde 80 procent van de aandelen Yuganskneftegaz, Yukos' oliedochter met een productie ter grootte van de oliestaat Qatar. De zoektocht is nu naar wie er achter de firma uit Sver zit.

De aanpak van Yukos en Chodorkovski maakt duidelijk dat Rusland, de belangrijkste energieproducent buiten de OPEC-landen, de greep op zijn grondstoffen terug wil. De poging om dit te maskeren kan nu al als mislukt worden beschouwd. Weliswaar kan Yuganskneftegaz via omwegen terugkeren naar de overheid, maar de manier waarop zal door de buitenwereld worden gezien als weinig meer dan een renationalisatie.

Dat brengt onherroepelijk de vraag boven welk economisch systeem de regering-Poetin nu werkelijk voorstaat. Rusland is formeel een markteconomie, maar welke binnen- of buitenlandse investering is daar nog van overtuigd als er zomaar een belastingheffing van miljarden in de bus kan vallen, en het daaruit resulterende conflict met de fiscus zomaar uitmondt in beslaglegging en confiscatie? Gezien de quasi-formele aanpak van Yukos door de staat, inclusief de veiling van gisteren, hecht Moskou er nog steeds aan de schijn op te houden dat hier de rechtsstaat zijn objectieve werk doet. Dat wordt, met de intrede van de schimmige bieder uit Kver, nog ongeloofwaardiger dan het al was.