Overleven met een fantastische timing

Rita Reys, `Europe's First Lady Of Jazz', wordt morgen tachtig. Ze viert het met de dit najaar verschenen autobiografie Lady Jazz, een nieuwe cd en een verzamelbox met oude opnames.

,,Hoe jonger je bent, hoe mooier je zingt. Dat geldt voor vrouwen eigenlijk nog steeds''. Aldus de ironische reactie van Rita Reys op het feit dat ze bij haar eerste bezoek aan Amerika als zeven jaar jonger werd voorgesteld dan de 31 die ze toen was.

Ten tijde van deze gebeurtenis, opgetekend in de autobiografie Lady Jazz die onlangs verscheen, was Rita's carrière al aardig van de grond gekomen. Ze had opgetreden in Duitsland en Engeland, zes plaatkantjes in Zweden gemaakt en de basis gelegd voor The Cool Voice of Rita Reys; de eerste lp van de zangeres die zich in het boek laat kennen als een nuchtere dame die zich niet snel laat imponeren.

Op haar vijftiende zong ze in een café op het Hofplein, op haar achttiende komt ze op voor het eerst op de radio en een jaar later krijgt ze haar eerste recensie in het vakblad Amusements-Bedrijf. De conclusie: ,,Een gemakkelijke stem, een warm geluid en een gevoelige voordracht zijn de middelen, waarmede zij verdiend succes oogst''. Reys zingt in die dagen nog alles, van hela hola tot chansons.

Met de jazzmuziek komt ze in contact door de hippe drummer Wessel Ilcken, enig kind van een alleenstaande moeder, verwend, strak in het pak en bezeten van Amerika. In '45 trouwt ze met hem en tot zijn dood in '57 doen ze bijna alles samen; spelen in de orkesten van Lex van Spall en Piet van Dijk, daarna in het Rita Reys Sextet en The Wessel Ilcken Combo. Als Rita zwanger is van dochter Leila werkt ze door tot de baas van de Sheherezade in Amsterdam tegen haar zegt: ,,Rita, nou moet je echt naar huis, want direct ligt dat kind hier op de bühne''. Tijdens een later optreden in die club wordt ze 'ontdekt' door George Avakian van het Amerikaanse platenlabel Columbia. ,,Rita kon echt swingen'', herinnert die zich. Op grond van haar timing en frasering nodigt hij haar uit voor plaatopnamen in New York. Maar de concurrentie is enorm en haar opnamen met Art Blakey & The Jazz Messengers krijgen weinig publiciteit. Daarnaast vindt Reys het in Amerika maar ``zo zo''. Ze mist dochtertje Leila en de status van de jazzscene valt haar tegen. Een bekend podium blijkt `een lullig kluppie met houten stoeltjes'. Beroemde musici wonen in `stinkappartementjes'.

Ook haar tweede Amerika-reis maakt Rita alleen omdat Wessel wegens marihuana- gebruik geen visum krijgt. En ook deze keer blijft het succes beperkt, ondanks een geslaagde platensessie met een groep musici onder leiding van accordeonist Mat Mathews. Ergernissen zijn deze keer vooral de `kleine ouwe mannetjes met kale hoofden en dikke vingertjes, die zogenaamd probeerden mij te lanceren. Bij het tweede glas wijn voelde ik altijd die hand op mijn dij en dan begon het gedonder.''

Kort na haar terugkomst in Nederland overlijdt drummer (en Nederlands kampioen waterskiën) Wessel Ilcken op zijn 33e aan de gevolgen van een hersenbloeding. Als Rita op de avond van zijn begrafenis optreedt tijdens een tv-programma, wordt er schande van gesproken. Maar ze moet nu eenmaal haar brood verdienen. De erfenis die Ilcken haar heeft nagelaten, is dertig duizend gulden schuld.

Drie jaar later trouwt ze met de tien jaar jongere Pim Jacobs, met wie ze eerder in het Combo van Ilcken al samenwerkte. Qua temperamant is Jacobs de tegenpool van Ilcken; huiselijk en burgerlijk. Eigenschappen die Rita niet altijd bewonderde, maar zijn zakeninstinct komt haar goed van pas. Pims vondst om de huwelijksvoltrekking te koppelen aan de lp Marriage in Modern Jazz blijkt goed voor een item op het tv-journaal. Het winnen van een concours in het Franse Antibes grijpt hij aan om Rita te lanceren als `Europe's First Lady Of Jazz', wat leidt tot een massa invitaties.

Nog groter werd Rita's succes toen ze in 1970 van Philips overstapte naar CBS. De plaat Sings Burt Bacharach, met een orkest onder leiding van Rogier van Otterloo, was goed voor goud en een tweede Edison. Daarna volgden lps gewijd aan Michel Legrand, Gershwin en Carlos Jobim. Terwijl Pim als tv-presentator van Nieuwe oogst, Music All-In en het taalspelletje Babbelonië gaandeweg een bekende Nederlander werd, ging Rita steeds meer richting het grote show-werk; soms klinkt ze bijna als Streisand.

De ommekeer voor de afgehaakte hardcore-jazzfans vormt een concert in het Amsterdamse Concertgebouw (1985). Andere geslaagde jazzconcerten zijn er in Vredenburg ('87) en het Nieuwe de la Mar ('95). Maar ook op haar platen staat later weer volbloed jazz, bijvoorbeeld op The Lady Strikes again (1999) en de nieuwe Beautiful Love, opgedragen aan de in 1996 overleden Pim Jacobs. Geen enkel stuk op deze cd heeft ze eerder opgenomen. Maar nog verheugender zijn haar kwaliteiten; de sublieme timing, goede dictie en soepele frasering zijn nog volop aanwezig. Plus die typische licht hese floers die de zang van de 'coole' Rita Reys voor liefhebbers altijd zo erotisch maakte.

Als haar timing haar niet in de steek laat wordt de selfmade Jazz Lady morgen tachtig jaar.

R.Reys & B.Vuijsje: Rita Reys - Lady Jazz (Thomas Rap). Rita Reys: Beautiful Love (Fieldwork 986 939-7, distr. Universal). Rita Reys: Songs of a Lifetime (Nikkelen Nelis NN 500.405). 4cd-box met opnamen van 1953-2000, waarvan vijf niet eerder uitgebracht.