WAO'er kan nog best in de koekjesfabriek werken

Alle WAO'ers jonger dan 50 jaar, worden herkeurd. Soms is hun gezondheid onveranderd, maar verliezen ze toch de uitkering. ,,U kunt in theorie nog parkeercontroleur worden.''

Een jonge vrouw in lila fleece trui komt binnen in het spreekhokje. De arbeidsdeskundige begint meteen. ,,U weet wat de bedoeling van dit gesprek is? U bent hier voor een herbeoordeling in het kader van het aangepaste schattingsbesluit...'' De vrouw laat de arbeidsdeskundige van het UWV niet uitpraten. ,,Mag ik even brutaal zijn?'' Ze zit op het puntje van haar stoel en strijkt nerveus door haar lange haar. ,,U weet toch allang wat de uitkomst van dit gesprek is? Mag ik die dan nu meteen weten?'' De arbeidsdeskundige kijkt onthutst. ,,Wilt u niet horen hoe ik tot mijn oordeel ben gekomen?'' ,,Ik wil eerst weten of ik mijn uitkering verlies. Daar kom ik voor'', houdt de vrouw vol. De arbeidsdeskundige aarzelt, maar gaat toch overstag. ,,We zijn tot het besluit gekomen dat u geen recht meer hebt op WAO. De uitkering wordt over twee maanden stopgezet.''

In opdracht van het kabinet is het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) op 1 oktober begonnen met de grootste herbeoordelingsoperatie uit de geschiedenis van de WAO. De komende 2,5 jaar worden naar schatting 310.000 mensen herbeoordeeld op basis van nieuwe, strengere criteria. Als eersten zijn jongeren aan de beurt, omdat die kort in de WAO zitten en daardoor de meeste kans maken op werk.

Wat er bij de keuringen precies verandert, is technisch zo ingewikkeld dat het UWV heeft besloten enkele journalisten toe te laten bij een aantal gesprekken tussen keuringsartsen, WAO'ers en arbeidsdeskundigen. Voorwaarde is dat alle gesprekken worden geanonimiseerd.

Felix Kemperman, regiodirecteur van het UWV in Arnhem, benadrukt in een voorgesprek dat bij een keuring alleen wordt onderzocht of de WAO'er inkomensverlies lijdt. Dat is een theoretische, rekenkundige benadering. Of iemand met een arbeidshandicap daadwerkelijk een baan kan vinden, is van ondergeschikt belang. ,,Het klinkt hard'', erkent Kemperman, ,,maar dat komt doordat de WAO een loondervingsverzekering is. Als iemand 50 procent arbeidsongeschikt wordt verklaard, betekent dat niet dat hij nog maar 50 procent van zijn werk kan doen, maar dat hij nog in staat wordt geacht om 50 procent van zijn oude loon te verdienen.''

WAO'ers die moeten worden herbeoordeeld, worden eerst opgeroepen voor een gesprek bij de verzekeringsarts, die hun lichamelijke en psychische gesteldheid onderzoekt. Zo'n gesprek duurt ongeveer een uur. De arts vraagt naar de ziektegeschiedenis van de WAO'er en naar zijn dagindeling. ,,Hoe laat staat u op?'', vraagt hij bijvoorbeeld. Of: ,,Hoeveel tijd besteedt u aan het huishouden?'' Wie medicijnen slikt, moet die meenemen en laten zien. Een kort, lichamelijk onderzoek is ook mogelijk.

De arts haalt een cliënt uit de wachtruimte. Het is een jonge moeder, die nu vijf jaar in de WAO zit wegens rug- en hartklachten. De arts leest voor uit haar dossier. Ze is werkzaam in de zorg en krijgt een gedeeltelijke uitkering, omdat ze weer aan de slag is gegaan bij haar oude werkgever, in een lichtere functie.

,,U werkt nu acht uur in plaats van de twintig waarvoor u bent goedgekeurd. Hoe komt dat?''

,,Ik heb ouderschapsverlof opgenomen, zodat ik nu maar acht uur werk. Maar vanaf september 2005 houdt dat op.''

,,U zou dan dus weer twintig uur moeten werken.''

,,Dat zie ik eerlijk gezegd niet zitten. Ik heb twee kleine kinderen en die acht uur kan ik nét aan. Misschien lukt zestien uur, maar twintig uur niet.''

,,U weet dat dat gevolgen kan hebben voor uw uitkering?''

De vrouw knikt. ,,Ik ben realistisch.''

Als ze de spreekkamer uit is, laat de arts zien hoe hij in een computerprogramma kan aanvinken welke `functionele mogelijkheden' een WAO'er nog heeft. Kan iemand nog tillen? Of traplopen? Het is een vaste lijst die weinig ruimte laat voor eigen interpretaties.

Een paar weken na het gesprek met de verzekeringsarts wordt de WAO'er opgeroepen bij de arbeidsdeskundige. Die stelt vast welk soort werk de WAO'er in theorie nog kan uitoefenen. Dan bepaalt hij het gemiddelde loon van drie functies waar de WAO'er het meeste mee kan verdienen. Het loonverschil met de oude baan is bepalend voor de hoogte van de WAO-uitkering.

De arbeidsdeskundige in zijn spreekhokje verzucht: ,,Probeer dat maar eens uit te leggen aan de mensen.'' De functies die uit de computer rollen, verschillen vaak totaal van het werk dat de WAOer deed.

,,U kunt in theorie nog parkeercontroleur worden, loketbediende bij een vervoersonderneming of medewerker van een onderhoudsploeg bij een woningbouwvereniging'', zegt de arbeidsdeskundige tegen een apothekers-assistente met een whiplash. ,,Dat betekent overigens niet dat er op dit moment ook vacatures in die branches zijn.''

Het verschil met de WAO-keuringen oude stijl zit in de details. Vroeger werd bij de theoretische zoektocht naar passende functies rekening gehouden met het aantal uren dat de WAO'er voor zijn ziekte werkte. Voor iemand die 12 uur werkte, werd uitsluitend gezocht naar deeltijdfuncties. Omdat daar minder van zijn dan voltijdfuncties, werd een deeltijdwerker al gauw afgekeurd. Dat is verleden tijd. Bij de herbeoordeling komen nu ook voltijdfuncties in aanmerking. Ook wordt er nu vanuit gegaan de WAO'er de Nederlandse taal beheerst en of kan omgaan met een computer.

Terug naar de spreekkamer van de arbeidsdeskundige. Het meisje in de fleece trui dat haar uitkering verliest, wil nu toch wel luisteren naar de motivering. ,,Ik was eerst 100 procent afgekeurd, nu wordt ik 100 procent goedgekeurd. Hoe zit dat'', vraagt ze.

De arbeidsdeskundige: ,,Je werkte eerst 32 uur in de zorg, nu werk je 20 uur in de verzekeringsbranche. De keuringsarts heeft vastgesteld dat je medische beperkingen hebt, waaronder buigen, tillen en traplopen. Maar als daar rekening mee wordt gehouden, zijn er voor jou nog voldoende functies te vinden waarbij je in 32 uur hetzelfde salaris kunt verdienen als in je oude beroep. Bijvoorbeeld: telefoniste, opsporingsambtenaar, inpakmedewerker bij een koekjesfabriek en ga zo maar door. Dat betekent dat je geen inkomsten derft, en dus heb je geen recht meer op WAO.''

Het meisje kijkt weg naar de muur. ,,Ik kan geen 32 uur werken. Ik werk nu twintig uur, dat vergt alles van mij. Als jullie mij aan mijn lot overlaten, kan ik straks helemaal niet meer werken.''