Jaartaal 2004

Een `asobak' is geen oude, gedeukte auto, maar juist een dure SUV. Het is een van de nieuwe woorden die het jaar 2004 opleverde. Een overzicht van de mooiste en beste nieuwe woorden van het afgelopen jaar, van bad standing tot smulbos en van klapkogel tot oppimpen.

11-M

Sinds 9/11 hebben kranten er een handje van om de data van aanslagen verkort weer te geven. De aanslagen van 11 maart 2004 in Madrid werden, internationaal, onmiddellijk verkort tot 11-M. Kranten hebben een voorkeur voor deze schrijfwijze omdat-ie makkelijk in een kop past (voorbeeld uit Trouw `Verdachte 11-M uitgeleverd'. Met terugwerkende kracht wordt de dag waarop Pim Fortuyn is vermoord verkort tot 0605, mede dankzij de gelijknamige film van Theo van Gogh. Overigens is de notatie 9/11 (de Engelse volgorde) in hoog tempo 11/9 (de Nederlandse volgorde) aan het verdringen. Een beetje maf is dat wel; 8/11 lezen wij als `8 november', maar 9/11 als `11 september'.

Asobak

Je zou denken dat met asobak een oude, gedeukte wagen bedoeld wordt. Zeg: een roestige Corvette met een knallende uitlaat. Maar het tegendeel is het geval. De asobak blinkt, is peperduur, heeft vierwielaandrijving, een koeienvanger aan de voorzijde en soms nog kleine schijnwerpers op het dak. Een auto dus voor de ruigste streken, maar in Nederland wordt de asobak – ook wel PC Hooft-tractor genoemd – vooral gebruikt voor boodschapjes in de dorpsstraat. GroenLinks wilde de SUV's (Sport Utility Vehicles), die benzine zuipen en soms gevaarlijk breed zijn, weren uit de Nijmeegse binnenstad, maar dat voorstel haalde het uiteindelijk niet. Kenmerk van de asobak: door de week bestuurd door een vrouw, in het weekend zit vader achter het stuur. Vergelijk oppimpen.

Bad Standing

Interne kwalificatie bij de Hells Angels die in 2004 de bovenwereld bereikte. In september kreeg Big Willem, die sinds 1978 de Amsterdamse afdeling van deze `motorclub' leidde, een `bad standing'. ,,In de kringen van Hells Angels is bad standing de grootst mogelijke vernedering. Het is de overtreffende trap van de christelijke excommunicatie: je vrienden zijn je vijanden geworden'', schreef Het Parool indertijd. Na een bad standing moet je alles inleveren wat met de club te maken heeft: je Harley, je onderscheidingen, je jas en je zogenoemde `kleuren' (het embleem en de naam van de club). Natuurlijk dook bad standing al snel elders op. Zo schreef een website over mensen die spelfouten maken: ,,Foutspellers moeten een bad standing krijgen.''

Bibliothriller

Woord dat in het Nederlands is geïntroduceerd door Marika Keblusek, bijzonder hoogleraar geschiedenis van boekhandel en uitgeverij in Amsterdam. Naar aanleiding van het ongekende succes van Dan Browns The Da Vinci Code schreef zij in deze krant: ,,De `bibliothriller' is aan een opmars bezig.'' Niet lang daarna schreef Pieter Steinz, eveneens in deze krant, over een boek van Stefan Hertmans: ,,Harder dan sneeuw is dus niet alleen een reli-thriller, maar ook een bibliothriller.''

Boerengolf

'Boerengolf verovert Nederland' kopte Trouw in juli 2004. Kort daarvoor schreef het Algemeen Dagblad al: ,,Een hole in one slaan tussen de koeienvlaaien.'' Boerengolf werd een paar jaar geleden uitgevonden door boeren uit Lievelde in de Achterhoek, maar vóór 2004 is het woord niet in kranten aangetroffen. Boerengolf wordt op weilanden rond een boerderij gespeeld met een houten stok van een meter lang, met aan het uiteinde een massieve klomp van twintig centimeter. De golfbal – een klein formaat voetbal – moet in een ingegraven melkemmer worden geslagen. Iets voor mensen die zich te pletter vervelen? Nee, het blijkt geliefd bij kinderfeestjes en bedrijfsuitjes. Deze zomer werd in Woudenberg het eerste boerengolftoernooi gehouden (ook een nieuw woord). Volgens kenners is boerengolf ,,de snelst groeiende sport van Nederland''.

Breekteam

In juni 2004 werd duidelijk dat je in Nederland ook heel onbekommerd kunt leven zonder belasting of de energierekening te betalen. Waar? In het woonwagenkamp bij Maastricht bijvoorbeeld, waar politie, deurwaarders en invorderaars helemaal niet durfden te komen. Staatssecretaris Wijn (Financiën) ontplofte toen hij over deze zogeheten belastingvrijplaats hoorde. Tegen deze krant zei hij: ,,We zullen breekteams inzetten waar dat nodig is, met deurwaarders, hulpofficieren, sleutelsmeden en politie.'' Wijn trok hier 10 miljoen euro voor uit – belastinggeld om belastinggeld te innen. Vergelijk soepheffing.

Calamiteitenspreekuur

De Grote Van Dale kent al zes verschillende samenstellingen met -spreekuur, van aanloopspreekuur tot ochtendspreekuur. Na de moord op Theo van Gogh kwam daar het calamiteitenspreekuur bij. Ingesteld door de multiculturele vereniging Assadaaka in Amsterdam-Oost, met als doel de gemoederen van moslims en niet-moslims te sussen. In een paar weken tijd bezochten ruim 270 mensen – van zo'n zeventig (!) verschillende nationaliteiten – het spreekuur.

CT-infobox

Hobbelt Nederland in de War on Terror achter de feiten aan? Houden wij onze eigen moslimextremisten wel goed in de peiling? Wel degelijk, verklaarde minister Remkes (Binnenlandse Zaken) in november in de Kamer: de informatie over deze mensen komt in een CT-infobox, een `contraterrorisme infobox'. Daarin worden de gegevens van allerlei opsporingsinstanties samengebracht. Bij iedere mediatraining leren politici dat ze het best kunnen scoren met korte, krachtige uitspraken. Pratend over Mohammed B., de moord op Van Gogh, en de AIVD zei minister Remkes het zo: ,,Het beeld moet hier niet op tafel komen te liggen, dat als er maar een besluit bij de dienst zou zijn genomen om deze mensen wél in de ct-infobox in de bewassing te nemen, dat er dan een veel grotere kans zou zijn geweest dat deze moord was voorkomen.''

Flipflopper

Woord dat tijdens de Amerikaanse verkiezingen in het Nederlands terechtkwam. Een flipflopper is iemand die steeds van mening verandert. Kerry werd er door de Republikeinen van beschuldigd een flipflopper te zijn. Er werd zelfs een website gemaakt (www.flipflopper.com) met een ,,detailed record of all of Kerry's changes in opinions''. Inmiddels ook in andere context aangetroffen. Mooie aanvulling op het rijtje: aartstwijfelaar, draaikont, opportunist, windvaan.

Goat fucker

Al sinds de twaalfde eeuw leent het Nederlands af en toe woorden uit aan het buitenland. Denk aan Hollandse scheepvaarttermen in het Russisch en aan het woord klapschaats in het Japans (kurappusukaatsu). Dit jaar kwam daar goatfucker bij voor `moslim'. Buitenlandse kranten waren nogal verlegen met dit uiterst grove uitleenwoord, maar vanwege de moord op Theo van Gogh konden ze er niet omheen. In het Duits werd het Ziegenficker (en Mohammed B. de Ziegenficker-Killer), in het Frans baiseur de chèvres en in het Spaans folla cabras. Sommige Amerikaanse journalisten kregen goat fucker niet uit hun pen, en omschreven het als ,,an epithet for conservative Muslims that referred to bestiality with a goat''.

Harries

Niet eerder gesignaleerd voor `(grote) borsten': Harries. Georgina Verbaan lanceerde deze benaming in De Telegraaf, in een bericht waarin definitief werd vastgesteld dat `ze' echt zijn: ,,Ik ben dol op mijn Harries.'' Aanvulling in de reeks: grote jongens, ballonnen, blaffers, bloemkolen, bumpers, hansen, hooters, joekels, jetsers, jopen, kanonnen, klapjavanen, knapen, knoeperds, knoerten, knollen, koplampen, loeiers, melkheuvels, meloenen, memmen, prammen, rapen, tetters, toeters en uiers.

Klapkogel

Ieder jaar levert de misdaadbestrijding neologismen op. Het is een onderwerp dat sterk leeft en er worden op dit gebied vaak nieuwe dingen uitgeprobeerd. Nieuw in 2004: de klapkogel. Feitelijk is dit geen kogel, maar een zakje ter grootte van een twee-euromunt, gevuld met stukjes lood, staal of steen. In het Engels wordt zo'n ding een bean bag genoemd. Een klapkogel geeft je een flinke opdonder – vandaar de naam – maar het projectiel dringt niet het lichaam binnen. Een greep uit de krantenkoppen: `Politie gebruikt nieuwe `klapkogel'', `Bond: Inzet klapkogel is illegaal', `Politie schiet met nieuwe `klapkogel'' en `Nieuwe klapkogel is onbetrouwbaar'.

Lawaaiwake

Vondst van burgemeester Cohen van Amsterdam. Na de moord op Theo van Gogh (,,Er is een Amsterdammer vermoord'') riep Cohen op om vooral géén stille tocht te houden, maar een lawaaiwake – een bijeenkomst met maximaal rumoer. Deze krant sprak, als enige, van een kabaalprotest. Er gebeurde in 2004 méér dan de moord op Theo van Gogh, maar deze gebeurtenis hakte er nogal in en leverde relatief veel neologismen op. Bijvoorbeeld ook respectbandje voor dat oranje polsbandje dat geen succes lijkt te worden, ondanks de aanprijzingen van premier Balkenende.

Meerkindcel

Al sinds 1992 wordt er in Nederland gesteggeld over zogenoemde meermanscellen. Daarnaast zijn er plannen voor meerkindcellen, cellen voor meer dan één kind in justitiële jeugdinrichtingen. ,,De voorstellen om meerpersoons kamergebruik in te voeren'', verklaarde minister Donner (Justitie), ,,zijn niet ingegeven uit een pedagogisch belang, maar vloeien voort uit de noodzaak tot het treffen van efficiencymaatregelen.'' Overigens kent de Grote Van Dale al het woord driepersoonscel.

Nederland van Ooit

Vondst van Ayaan Hirsi Ali, gevormd naar het voorbeeld van het Land van Ooit (een pretpark in Drunen). In het Nederland van Ooit werden politici nog niet doodgeschoten en werd filmmakers nog niet de keel doorgesneden. ,,Het is Madurodam, mini-Nederland, onaangeraakt door de problemen van de echte wereld'', aldus Hirsi Ali. Volgens haar blijven onder meer Job Cohen, minister Donner en Hans van Mierlo ten onrechte in het Nederland van Ooit geloven.

Nepveteraan

,,Ze lopen mee in het defilé. In vol ornaat. Staan vooraan bij een oorlogsmonument. Met de baret in de hand, een traan op de wang. Zingen het Wilhelmus uit volle, zwaar gedecoreerde, borst. En, moeten op tijd met zachte hand uit de colonne worden getrokken. Want het zijn nepveteranen, de plaag van elke herdenkingsbijeenkomst.'' Aldus het Rotterdams Dagblad in april van dit jaar. Het woord nepveteraan is eerder gesignaleerd, maar in 2004 brak het door. Soms zijn nepveteranen nooit militair geweest, maar meestal gaat het om mensen die hun militaire verleden een beetje groter maken door dingen op hun borst te spelden die ze niet hebben verdiend. De ergste nepveteranen dragen alleen voetbalmedailles.

Oppimpen

Een populair Amerikaans televisieprogramma dat nu ook in Nederland wordt uitgezonden, is Pimp my ride. In dit programma zien we hoe een oud barrel een extreme makeover krijgt. Meestal verlaat de auto de garage met een kolossale geluidsinstallatie, een ingebouwde Playstation, spoilers en spinners (velgen die draaien als de wagen stilstaat). Pimp my ride is te vertalen als: maak van mijn auto een pooierbak. De populariteit van dit programma heeft gezorgd voor een opleving van het woord pooierbak (iets heel anders dan de asobak) en geleid tot de creatie van oppimpen. Gezien op de met rode nagellak opgepooierde mobiele telefoon van een puber: ,,Pimp my mob.''

Phishing

Phishing is een woord dat we nog vaak zullen tegenkomen. Bij phishing proberen oplichters via e-mailberichten die afkomstig lijken van een betrouwbare organisatie (bijvoorbeeld van een bank of een internetprovider), je creditcardnummer of het nummer van je bankrekening te weten te komen. Phishing is een verbastering van een Engels woord voor `vissen'; vrij vertaald betekent dat `hengelen (naar informatie)'. De oplichters zelf worden phishers genoemd. De Automatisering Gids sprak onlangs over phishing-aanvallen. Hun aantal was tussen januari en november gestegen van 337.000 naar 4,5 miljoen.

Soepheffing

Dat de belastingplicht in Nederland niet helemaal gelijk verdeeld is, mag blijken uit de omstandigheden die hebben geleid tot het woord soepheffing. Hoefden kampers in Maastricht tot voor kort helemaal geen belasting te betalen, de gemeente Pekela kreeg een naheffing van vijfduizend euro op de soep die ambtenaren in het gemeentehuis tijdens hun pauze uit een automaat hadden getapt. Redering van de inspecteur: als de poedersoep tijdens het werk zou zijn genuttigd, zou hij in de categorie versnaperingen vallen en niet belastbaar zijn. Maar de soep werd tijdens de pauze gegeten, dus moest hij worden belast, want dit was loon in natura. Staatssecretaris Wijn oordeelde dat de soepheffing onterecht was en besloot dat werkgevers voortaan onbelast soep uit de automaat beschikbaar mogen stellen. Dit is geen grap, dit is Nederland.

Smulbos

Marokkanen, Turken, Surinamers en Antillianen die in Nederland wonen komen niet graag in bossen, meent Thomas van Slobbe, want daar valt niks te eten. En dus lanceerde Van Slobbe, die directeur is van de Stichting wAarde (een samentrekking van Waard en Aarde), in april van dit jaar in alle ernst het plan om een smulbos aan te leggen: een bos waar allochtonen bosvruchten en noten mogen plukken. Het eerste smulbos, een paar hectare groot, wordt aangelegd in Gelderland, maar als het aan Van Slobbe ligt, komen bij alle grote steden in Nederland smulbossen. Eerste reactie van Kamerlid Coskun Cörüz van het CDA: ,,In Turkije en Marokko zijn helemaal geen bossen waar je van alles kunt eten.'' Met gemak het absurdste idee van 2004.

Stadionuitvaart

Het publieke rouwvertoon bereikte in 2004 een ongekend hoogtepunt met de uitvaartdienst van André Hazes in de Amsterdamse Arena. Niemand die het gezien heeft zal het vergeten: kist op de middenstip, het H6-bloemstuk, rijen BN'ers, een keur aan artiesten, veel tranen en close-ups van Rachel, de kinderen en de schoonouders. Deze gebeurtenis krijgt een plaatsje in het collectieve geheugen: iedereen weet nog waar hij was toen hij het zag. Taalkundig neveneffect: een opleving van de formulering ,,Er is een Amsterdammer doodgegaan'' (vergelijk lawaaiwake).

Synergiebonus

Goede kandidaat voor het Lelijkste Woord van 2004. Na de fusie met Air France zouden vier directieleden van de KLM een enorme synergiebonus krijgen. Plus een loyaliteitsbonus (een woord dat we sinds 1998 kennen) voor de complete KLM-top. Woede bij het KLM-personeel, dat net was getroffen door een sanering waardoor duizenden banen moesten verdwijnen. Minister Zalm bemoeide zich ermee, synergiebonus van de baan, maar het woord bleef in de kranten rondspoken. Synergiebonus is waarschijnlijk uit het Duits overgenomen.

Tepelgate

Na alle andere schokkende gebeurtenissen van 2004 – moorden, bomaanslagen, vergiftigingen en de herverkiezing van Bush – is het een beetje weggezakt, maar het jaar begon met een schandaal dat de Verenigde Staten hevig beroerde: Nipplegate. Tijdens een pauzeact bij de Super Bowl kregen zo'n honderd miljoen tv-kijkers, onder wie veel kinderen, heel even een borst (met een zogenoemd tepelschild) van zangeres Janet Jackson te zien. De impact was enorm. De Volkskrant schreef, kort daarop: ,,Volgens de Amerikaanse video-servicedienst TiVo is het borstmoment van Jackson het meest herhaalde videofragment ooit.'' En volgens het Amerikaanse internetbedrijf Lycos had nooit eerder een `evenement' zoveel internetverkeer gegenereerd. Tepelgate, zoals dit schandaal lacherig in de Nederlandse pers werd genoemd, leidde zelfs tot meer internetverkeer dan 9/11.

Vinkenzetter

Onderschikte loopt naar chef en legt een papier op diens bureau. Chef leest, knikt en zet vink, ten teken dat het goed is. Vroeger zou je iemand die alleen parafen of een `het-is-oké-krul' zette een bureaucraat of een pennenlikker hebben genoemd. Mooi nieuw woord hiervoor: vinkenzetter. Iemand die dingen `afvinkt' dus. Overigens wordt vinkenzetter in kleine kring al langer gebruikt voor iemand die meedoet aan een vinkenzetting, een wedstrijd met vinken – die kleine, roodborstige zangvogels.

Voicebom

Er zijn mensen die voor hun lol nepmeldingen doen bij het alarmnummer 112. In Drenthe waren dit er gemiddeld 550 per maand. Tot de Drentse politie, bij wijze van experiment, een voicebom inzette: een automatisch waarschuwingsbericht naar het nummer dat gebeld had, met de tekst ,,Dit is een bericht van de politie. Met dit toestel is misbruik van de alarmlijn 112 gepleegd. Gebruik je verstand. Stop hiermee''. Het aantal nepmeldingen daalde met ongeveer de helft, waarna de landelijke meldkamer in Driebergen ook begon met het versturen van voicebommen. In augustus schreef het Algemeen Dagblad: ,,Aan het eind van dit jaar wordt besloten of de voicebom in heel Nederland zal worden toegepast.''

Zachtmoed

Woord dat navolging verdient. Ter gelegenheid van een woordenwedstrijd verzonnen door de middelbare scholier Aart van Essen uit Delft, in de weken na de moord op Theo van Gogh. Betekenis: het tegenovergestelde van geweld. Want, aldus Van Essen, `het vereist moed om zachtmoedig te zijn'. Het regende trouwens woordenwedstrijden in 2004. De aandacht ging vooral uit naar het mooiste Nederlandse woord (dit na een opzienbarende wedstrijd in Duitsland, waarbij Habseligkeiten als winnaar uit de bus kwam). In Nederland gooiden hoge ogen: liefde, geborgenheid, saamhorigheid, respect, naastenliefde en vrijen. En o ja, ook Oranjelegioen. Dan lijkt zachtmoed mij toch beter.

Met dank aan Jaap Engelsman en Koos Metselaar